تشویق و قدردانی صحیح همچون بارانی حیاتبخش و نور خورشیدی گرم عمل میکند که به این نهال جان میبخشد، آن را تقویت کرده و زمینه را برای رشد و شکوفایی آن فراهم میآورد.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه قرن، دکتر پریسا کربلایی حسنی درباره چگونگی تاثیر تشویق و قدردانی صحیح بر اعتماد به نفس کودکان به خبرنگار اندیشه قرن گفت: در باغچه وجود کودک، اعتماد به نفس همچون نهالی نوپا نیازمند مراقبت، تغذیه و نور کافی است تا ریشههایش در عمق جان او بدواند و شاخههایش سر به آسمان بکشد. در این میان، “تشویق و قدردانی صحیح” همچون بارانی حیاتبخش و نور خورشیدی گرم عمل میکند که به این نهال جان میبخشد، آن را تقویت کرده و زمینه را برای رشد و شکوفایی آن فراهم میآورد. اما تشویق و قدردانی به هر شکلی نمیتواند این اثر جادویی را داشته باشد. بلکه، ظرافت در نحوه ابراز، تمرکز بر جنبههای درست و پرهیز از کلیشهگویی و اغراق، کلید اصلی تاثیرگذاری مثبت آن بر اعتماد به نفس کودکان است.
در این مطلب، به سفری عمیق در دنیای تشویق و قدردانی صحیح خواهیم رفت تا دریابیم چگونه این ابزار قدرتمند میتواند باور به خود را در کودکان تقویت کند و چه راهکارهای عملی برای استفاده موثر از آن وجود دارد.
اعتماد به نفس، آن باور درونی به تواناییها و شایستگیهای فرد، از تعاملات اولیه کودک با محیط پیرامون، به ویژه با والدین و مراقبین، شکل میگیرد. تشویق و قدردانی صحیح، نقش محوری در این فرآیند ایفا میکند، چرا که:
۱. ایجاد احساس شایستگی و توانمندی: وقتی کودک برای تلاشها، پیشرفتها و رفتارهای مثبتش مورد تشویق و قدردانی قرار میگیرد، این پیام را دریافت میکند که “من توانستم این کار را انجام دهم” یا “تلاشم دیده شد و ارزشمند بود.” این تجربههای مثبت، احساس شایستگی و توانمندی را در او تقویت کرده و باور به اینکه میتواند از پس چالشهای آینده نیز برآید را در او نهادینه میکند.
۲. افزایش انگیزه و پشتکار: تشویق، سوخت انگیزه درونی کودک است. وقتی کودک برای تلاشش قدردانی میشود، تمایل بیشتری برای ادامه دادن، حتی در مواجهه با سختیها، از خود نشان میدهد. او میآموزد که تلاش کردن ارزشمند است و پاداش آن تنها رسیدن به نتیجه نهایی نیست، بلکه قدردانی از خود فرآیند نیز اهمیت دارد. این امر، پشتکار و resilience (توانایی بازگشت پس از شکست) را در او پرورش میدهد.
۳. تقویت رفتارهای مثبت: تشویق رفتارهای مطلوب، احتمال تکرار آنها را در آینده افزایش میدهد. وقتی کودک برای مهربانی، مسئولیتپذیری، خلاقیت یا هر رفتار مثبت دیگری مورد تحسین قرار میگیرد، درک میکند که این رفتارها ارزشمند هستند و مورد تایید اطرافیان قرار دارند. این امر به شکلگیری الگوهای رفتاری مثبت و سازنده در او کمک میکند.
۴. ایجاد پیوند عاطفی قویتر: تشویق صادقانه و از صمیم قلب، پیوند عاطفی بین کودک و والدین یا مراقبین را تقویت میکند. کودک احساس میکند که دیده میشود، درک میشود و تلاشهایش برای بزرگسالان مهم است. این احساس تعلق و ارتباط ایمن، بستر مناسبی برای رشد سالم اعتماد به نفس فراهم میآورد.
۵. کاهش ترس از اشتباه و شکست: وقتی تمرکز تشویق بر تلاش و فرآیند یادگیری باشد، نه صرفاً نتیجه، کودک میآموزد که اشتباه کردن بخشی طبیعی از یادگیری است و نباید از آن ترسید. او درک میکند که حتی در صورت شکست، تلاش او ارزشمند بوده و مورد قدردانی قرار گرفته است. این امر، ترس از شکست را کاهش داده و کودک را برای امتحان کردن چیزهای جدید و ریسک کردن تشویق میکند.
در مقبل فواید بیشمار تشویق صحیح، تشویق نادرست میتواند نه تنها بیاثر باشد، بلکه حتی تاثیرات منفی بر اعتماد به نفس کودک بگذارد:
۱. تشویق کلیشهای و غیرواقعی: عباراتی مانند “آفرین پسر/دختر باهوش من!” یا “تو همیشه بهترینی!” اگر به طور مداوم و بدون ارتباط با تلاش یا رفتار خاص کودک گفته شوند، به مرور زمان معنای خود را از دست میدهند و کودک آنها را جدی نمیگیرد. حتی ممکن است کودک احساس کند که انتظارات غیرواقعبینانهای از او وجود دارد که نمیتواند به آنها برسد و در نتیجه احساس ناامیدی کند.
۲. تشویق بیش از حد و اغراقآمیز: تشویق برای هر کار کوچک و پیش پا افتاده، میتواند ارزش تشویقهای واقعی را کاهش دهد. کودک ممکن است احساس کند که برای انجام کارهای معمولی بیش از حد مورد تمجید قرار گرفته و در نتیجه، برای تلاشهای بزرگتر انگیزه کمتری داشته باشد. همچنین، تشویق اغراقآمیز میتواند کودک را از درک واقعیت تواناییهای خود دور کند.
۳. تشویق مشروط و وابسته به نتیجه: اگر تشویق تنها زمانی صورت بگیرد که کودک به نتیجه مطلوب برسد، او میآموزد که ارزش او در گرو موفقیتهایش است. این امر میتواند منجر به ترس از شکست و اجتناب از چالشها شود. همچنین، کودکانی که تنها برای نتیجه نهایی تشویق میشوند، ممکن است ارزش تلاش و فرآیند یادگیری را نادیده بگیرند.
۴. عدم تناسب تشویق با تلاش یا دستاورد: تشویق برای یک تلاش کم یا یک دستاورد ناچیز، میتواند حس ریاکاری را در کودک ایجاد کند. او ممکن است احساس کند که بزرگسالان او را جدی نمیگیرند یا در حال دست انداختن او هستند.
۵. مقایسه کودک با دیگران در حین تشویق: استفاده از عباراتی مانند “تو خیلی بهتر از فلانی انجام دادی!” نه تنها باعث ایجاد حسادت و رقابت ناسالم میشود، بلکه ارزش تلاش خود کودک را نیز زیر سوال میبرد. تمرکز باید بر پیشرفت و تلاش خود کودک باشد، نه مقایسه او با دیگران.
چگونه تشویق و قدردانی صحیح بر اعتماد به نفس کودکان تاثیر می گذارد؟ و چه راهکارهایی برای تشویق موثر وجود دارد؟ دکتر پریسا کربلایی حسنی پاسخ می دهد
برای اینکه تشویق و قدردانی بتواند به درستی بر اعتماد به نفس کودکان تاثیر بگذارد، باید هدفمند، صادقانه و متمرکز باشد. در اینجا چند راهکار عملی برای تشویق موثر ارائه میشود:
_ تشویق برای تلاش و فرآیند، نه فقط نتیجه: به جای تمرکز صرف بر نمره، برد یا دستاورد نهایی، تلاش، پشتکار، خلاقیت و پیشرفت کودک در طول مسیر را مورد قدردانی قرار دهید. برای مثال، به جای گفتن “آفرین که نمره ۲۰ گرفتی!” بگویید “من دیدم که چقدر برای این امتحان تلاش کردی و چقدر با دقت درس خواندی. از تلاشت خیلی خوشحالم.”
_ تشویق خاص و جزئی: به جای استفاده از عبارات کلی مانند “خیلی خوب بود!” سعی کنید جزئیات رفتار یا دستاورد کودک را مورد اشاره قرار دهید. برای مثال، به جای “نقاشی قشنگی کشیدی!” بگویید “من از رنگهای شادی که استفاده کردی خیلی خوشم اومد و جزئیات جالبی رو تو نقاشیت کشیدی.” این نوع تشویق نشان میدهد که شما واقعاً به تلاش کودک توجه کردهاید.
_ تشویق صادقانه و متناسب: تشویق باید واقعی و متناسب با تلاش یا دستاورد کودک باشد. از اغراق بپرهیزید و سعی کنید احساسات واقعی خود را ابراز کنید. کودک متوجه ریاکاری خواهد شد.
_ تشویق غیرکلامی: علاوه بر کلمات، از زبان بدن نیز برای ابراز قدردانی استفاده کنید. لبخند زدن، در آغوش گرفتن، تکان دادن سر به نشانه تایید و تماس چشمی میتواند به اندازه کلمات موثر باشد.
_ تشویق به موقع: سعی کنید بلافاصله پس از انجام رفتار مثبت یا تلاش ارزشمند، کودک را تشویق کنید. این امر باعث میشود کودک ارتباط واضحتری بین رفتارش و قدردانی شما برقرار کند.
_ تشویق در حضور دیگران (در صورت تمایل کودک): تشویق کودک در حضور اعضای خانواده، دوستان یا معلم میتواند حس غرور و ارزشمندی او را افزایش دهد. البته، توجه داشته باشید که برخی کودکان ممکن است در این شرایط احساس خجالت کنند، بنابراین به ترجیحات فردی او احترام بگذارید.
_ استفاده از روشهای متنوع تشویق: تشویق میتواند کلامی، غیرکلامی یا حتی به صورت یک پاداش کوچک (مانند یک برچسب، یک فعالیت مورد علاقه یا وقت گذراندن بیشتر با والدین) باشد. تنوع در روشها میتواند جذابیت و تاثیرگذاری تشویق را افزایش دهد.
_ تشویق برای ویژگیهای شخصیتی مثبت: علاوه بر عملکردها، ویژگیهای شخصیتی مثبت کودک مانند مهربانی، صداقت، صبر، پشتکار و مسئولیتپذیری را نیز مورد قدردانی قرار دهید. برای مثال، بگویید “من خیلی خوشحالم که دیدم چقدر با دوستت مهربان بودی و به او کمک کردی.”
_ آموزش خودتشویقی: به کودک بیاموزید که چگونه خودش را برای تلاشها و دستاوردهایش مورد قدردانی قرار دهد. میتوانید از او بپرسید “به خاطر این کارت چه احساسی داری؟” یا “چطور میخواهی خودت رو به خاطر این تلاشت تشویق کنی؟”
_ صبور باشید و مداومت به خرج دهید: تقویت اعتماد به نفس یک فرآیند زمانبر است و تاثیر تشویق و قدردانی صحیح نیز به مرور زمان آشکار میشود. صبور باشید و به طور مداوم از این ابزار قدرتمند در تعاملات خود با کودک استفاده کنید.
تشویق و قدردانی صحیح، ابزاری قدرتمند در دستان والدین و مراقبین است که میتواند بذرهای باور به خود را در جان کودکان بکارد و آنها را در مسیر رشد و شکوفایی یاری رساند. با تمرکز بر تلاش، فرآیند و ویژگیهای مثبت کودک، با ابراز صادقانه و جزئی قدردانی، و با پرهیز از دامهای تشویق نادرست، میتوانیم محیطی امن و حمایتی فراهم آوریم که در آن اعتماد به نفس کودکان جوانه بزند، ریشه بدواند و به درختی تنومند و استوار تبدیل شود. به یاد داشته باشیم که هر کلمه تشویقآمیز و هر نگاه قدرشناسانه، آجری است در بنای اعتماد به نفس کودک که آیندهای روشن و موفق را برای او رقم خواهد زد.
پایان/*
.
