پدیده «گریز از بازگشت» نشان میدهد افراد اغلب بهدلیل ترس از هدر رفتن تلاشهای گذشته، از انتخاب مسیر بهتر صرفنظر میکنند. در حالیکه گاهی برگشتن و تغییر مسیر، منطقیترین و سریعترین راه برای رسیدن به هدف است.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه قرن، جواد آل حبیب- بسیاری از مردم ترجیح میدهند مسیری طولانیتر و ناکارآمدتر را تا رسیدن به هدف ادامه دهند، بهجای اینکه کمی به عقب برگردند و از یک میانبُر استفاده کنند — حتی زمانی که این عقبگرد در زمان و تلاش صرفهجویی میکند.
مطالعهای جدید که در مجله Psychological Science منتشر شده، این رفتار را بررسی کرده و نام آن را «گریز از بازگشت» (Doubling-Back Aversion) گذاشته است. این پدیده نه فقط در وظایف فیزیکی، بلکه در وظایف ذهنی نیز دیده میشود — و برخلاف تصور، ناشی از تخمین نادرست هزینهها نیست، بلکه از نحوهی تفکر افراد دربارهی تلاش گذشته و آیندهشان سرچشمه میگیرد.
پدیدهی «اجتناب از بازگشت» یا doubling-back aversion یک الگوی روانشناختی نادیدهگرفتهشده بود که اکنون درک بهتری از آن بهدست آمده است. درک این پدیده میتواند به بهبود:
تصمیمگیری شخصی و سازمانی
طراحی سیستمهای آموزشی و مسیریابی
پیشگیری از ادامهی مسیرهای اشتباه در زندگی یا کار
روانشناسان مدتهاست که به این پرسش میپردازند که چرا افراد مسیرهای ناکارآمد را ادامه میدهند. دو نظریهی کلاسیک در این زمینه عبارتاند از:
تعصب به وضعیت موجود (Status Quo Bias): تمایل به حفظ شرایط فعلی، حتی اگر گزینهی بهتری در دسترس باشد.
خطای هزینهی سوخته (Sunk Cost Fallacy): ادامه دادن یک مسیر شکستخورده فقط به این دلیل که زمان یا منابعی قبلاً صرف آن شده است.
اما این دو نظریه نمیتوانند توضیح دهند چرا حتی وقتی افراد در حال انتخاب میان چند گزینهی جدید هستند، باز هم از گزینهای که به نظر میرسد کارهای قبلی را «بیاثر» میکند اجتناب میکنند.
دو پژوهشگر از دانشگاه کالیفرنیا برکلی — «کریستین چو» (دانشجوی دکتری) و «کلیتون کریتچر» (استاد دانشکده بازرگانی) — تصمیم گرفتند این مسئله را بررسی کنند:
آیا مردم واقعاً از «بازگشت به عقب» اجتناب میکنند، حتی وقتی این کار منطقیتر و مفیدتر است؟
و چرا چنین رفتاری بروز میکند؟
در مجموعهای از آزمایشها، آنها نشان دادند که افراد اغلب مسیرهایی را انتخاب میکنند که نیاز به بازگشت ندارند — صرفاً به این دلیل که برگشتن، احساس عقبگرد یا بیثمر شدن تلاش گذشته را ایجاد میکند، نه بهخاطر زمان یا انرژی واقعی صرفشده.
نتایج این مطالعه نشان میدهد که:
ذهن انسان بهطور ناخودآگاه تلاش گذشته را مهمتر از منافع آینده تلقی میکند.
بازگشت به نقطهای که قبلاً از آن عبور کردهایم، حس «لغو کردن» یا «بینتیجه شدن» تلاش را القا میکند — حتی اگر در واقع این کار منطقیتر باشد.
افراد تمایل دارند از مسیر خطی و روبهجلو پیروی کنند، حتی اگر راهحل بهتری مستلزم عقبگرد باشد.
در رانندگی: ترجیح میدهیم یک مسیر طولانی را ادامه دهیم، بهجای اینکه دور بزنیم و از میانبُری استفاده کنیم.
در یادگیری: ممکن است از مرور یا بازگشت به درسی که ناتمام مانده پرهیز کنیم، چون حس میکنیم عقب رفتهایم.
در تصمیمگیریهای کاری یا شخصی: افراد اغلب به مسیر انتخابشده ادامه میدهند، حتی اگر یک تجدیدنظر (بازگشت) میتوانست نتیجه را بهتر کند.
مطالعهای نو و چشمگیر در حوزه روانشناسی، یک پدیده رفتاری فراگیر اما پیشتر ناشناخته را شناسایی کرده است که به آن «گریز از بازگشت» یا Doubling-Back Aversion گفته میشود.
دکتر «کریستین چو» و پروفسور «کلیتون کریتچر» از دانشگاه برکلی، این پدیده را در مجموعهای از چهار آزمایش با بیش از ۲۵۰۰ شرکتکننده بررسی کردند. هدف آنها بررسی این بود که آیا افراد واقعا از مسیری که نیاز به بازگشت دارد، حتی اگر سریعتر و مؤثرتر باشد، دوری میکنند و چرا؟
فرض کنید از خانهتان بیرون میآیید و به سمت چپ میروید تا به خانه دوستتان برسید. اما بعد متوجه میشوید اگر از ابتدا به راست رفته بودید، زودتر میرسیدید. هنوز آنقدر دور نشدهاید که برگشتن سخت باشد، ولی آیا برمیگردید و از جلوی خانهتان دوباره رد میشوید؟
بیشتر مردم نه. این بیمیلی به بازگشت حتی در سادهترین موقعیتها وجود دارد. پژوهشگران همین تمایل را بررسی کردند.
دانشجویان باید با استفاده از واقعیت مجازی به مقصدی میرسیدند. مسیر کوتاهتری وجود داشت که مستلزم برگشتن به عقب بود. با وجود اینکه این مسیر سریعتر بود، فقط ۳۱٪ شرکتکنندگان آن را انتخاب کردند، درحالیکه ۵۷٪ مسیر طولانیتر ولی بدون بازگشت را انتخاب کردند.
از شرکتکنندگان خواسته شد ۴۰ واژه با حرف «G» بنویسند. پس از ۱۰ واژه، به آنها گزینه داده شد که به «T» سوئیچ کنند (که سادهتر است).
وقتی تغییر مسیر بهعنوان ادامه تحت دستور جدید مطرح شد، ۷۵٪ به مسیر آسانتر تغییر دادند.
ولی وقتی همان تغییر مسیر بهعنوان شروع مجدد و حذف تلاش گذشته توصیف شد، فقط ۲۵٪ حاضر به تغییر شدند.
این نشان داد که نحوه توصیف تصمیم، تأثیر چشمگیری دارد، نه فقط واقعیت هزینه یا زمان.
حذف تلاش گذشته
شروع مجدد از صفر
هر کدام بهتنهایی این گریز را تقویت میکنند، ولی ترکیب هر دو قویترین اثر را دارد.
شرکتکنندگان میدانستند مسیر جایگزین سریعتر است، ولی وقتی حس میکردند که تلاش قبلی را «دور میاندازند»، حس نارضایتی و بیفایده بودن پیدا میکردند، و مسیر سختتر را ادامه میدادند.
«پیشرفت همیشه به معنای حرکت رو به جلو نیست. گاهی عاقلانهترین تصمیم، یک گام به عقب برای انتخاب مسیر بهتر است — حتی اگر به معنای بازنگری در تلاشهای گذشته باشد.»
پژوهشگران معتقدند این پدیده در مسائل روزمره مثل تغییر شغل، ترک یک پروژه شکستخورده، یا پایان دادن به یک رابطه نیز دیده میشود. هرچه تلاش گذشته بیشتر باشد، برگشتن سختتر میشود — حتی وقتی بماندن هزینهبرتر است.
هرچند پژوهش فعلاً راهحل مستقیم ارائه نکرده، ولی پیشنهاداتی دارد:
تغییر زبان و نگرش ذهنی: به جای توصیف مسیر جدید بهعنوان «شروع مجدد»، آن را بهعنوان «فرصت برای صرفهجویی در زمان» بیان کنید.
تمرکز بر سود آینده، نه ضرر گذشته.
یادآوری اینکه: گذشته ثابت است، اما آینده قابل تغییر است.
«مردم بیش از حد بر گذشته متمرکز هستند — تلاش برای اثبات اینکه زمان و انرژیشان به هدر نرفته. ولی باید بپذیریم که اشتباهاتی ممکن است رخ داده باشند، و مهمترین چیز این است که هنوز میتوان تغییر مسیر داد و سریعتر به مقصد رسید.»
پژوهشهای انجامشده نشان میدهد که انسانها تمایلی قوی به عدم بازگشت یا شروع مجدد دارند، حتی زمانی که این کار منطقیتر، سریعتر یا مؤثرتر باشد. این پدیده ریشه در درک روانی ما از تلاش گذشته و ترس از هدر رفتن آن دارد، نه در ارزیابی منطقی زمان یا هزینه واقعی.
ما اغلب به مسیرهای ناکارآمد ادامه میدهیم فقط برای اینکه حس کنیم «زحمتمان هدر نرفته».
تغییر مسیر، اگرچه سودمند است، وقتی بهعنوان «دور انداختن گذشته» تعریف شود، مقاومت شدیدی در ما ایجاد میکند.
این گرایش میتواند در تصمیمات مهم زندگی، از شغل و تحصیل تا روابط شخصی، ما را از انتخابهای بهتر باز دارد.
راهحل ممکن: تمرکز بر آیندهی قابل تغییر بهجای گذشتهی تثبیتشده، و بازتعریف تغییر مسیر بهعنوان فرصت، نه شکست.
گاهی لازم است یک قدم به عقب برداریم تا ده قدم جلوتر برویم. رها کردن مسیر اشتباه، عقبنشینی نیست — بلکه هوشمندی در راه رسیدن به هدف واقعی است.
پایان/*
.
