پوکی استخوان فقط مسئله دوران سالمندی نیست و مراقبت از استخوانها باید از سالهای جوانی آغاز شود. استخوان بافتی زنده است که در طول زندگی دائما در حال بازسازی است. توده استخوانی در سالهای جوانی به بیشترین میزان خود میرسد و پس از آن، عوامل...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه قرن؛ پوکی استخوان یکی از بیماریهایی است که ممکن است مدتها بدون علامت مشخص در بدن پیش برود و فرد زمانی متوجه آن شود که در اثر یک زمین خوردن یا ضربهای به ظاهر ساده، دچار شکستگی شود. شکستگی لگن، ستون مهرهها، مچ دست و قسمت بالای بازو از مهمترین شکستگیهای مرتبط با شکنندگی استخوان هستند و به همین دلیل شناخت عوامل خطر و توجه به سلامت استخوانها اهمیت زیادی دارد. سازمان جهانی بهداشت نیز شکستگیهای ناشی از شکنندگی استخوان را به ویژه در سنین بالاتر، یک مسئله مهم سلامت عمومی میداند.
پوکی استخوان فقط مسئله دوران سالمندی نیست و مراقبت از استخوانها باید از سالهای جوانی آغاز شود. استخوان بافتی زنده است که در طول زندگی دائما در حال بازسازی است. توده استخوانی در سالهای جوانی به بیشترین میزان خود میرسد و پس از آن، عواملی مانند افزایش سن، تغییرات هورمونی، تغذیه نامناسب، کم تحرکی، مصرف دخانیات و برخی بیماریها و داروها میتوانند روند کاهش تراکم استخوان را تشدید کنند.
برخلاف بسیاری از بیماریها، پوکی استخوان در مراحل اولیه معمولا علامت واضحی ایجاد نمیکند. فرد ممکن است احساس درد یا ضعف خاصی نداشته باشد، اما تراکم و کیفیت استخوانهای او به تدریج کاهش پیدا کند.
به همین دلیل ممکن است اولین نشانه بیماری، شکستگی ناشی از یک ضربه کم شدت باشد. سازمان جهانی بهداشت شکستگی ناشی از شکنندگی را شکستگیای توصیف میکند که در اثر نیروهایی مانند زمین خوردن از ارتفاع ایستاده یا کمتر ایجاد میشود.
شکستگیهای ناشی از پوکی استخوان بیشتر در نواحی زیر دیده میشوند:
در میان این موارد، شکستگی لگن و مهرهها اهمیت ویژهای دارند و میتوانند زندگی روزمره فرد را به شکل قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهند.
آمارهای بنیاد بینالمللی پوکی استخوان نشان میدهد که سالانه میلیونها شکستگی ناشی از شکنندگی استخوان در سراسر جهان رخ میدهد. این بنیاد در آمارهای خود، تعداد شکستگیهای ناشی از شکنندگی را در افراد بالای ۵۵ سال تا حدود ۳۷ میلیون مورد در سال برآورد کرده است؛ یعنی به طور میانگین حدود ۷۰ شکستگی در هر دقیقه.
عدد مشهور «هر سه ثانیه یک شکستگی» نیز در منابع بنیاد بینالمللی پوکی استخوان مطرح شده و برآوردهای قدیمیتر، حدود ۸.۹ میلیون شکستگی مرتبط با پوکی استخوان در سال را گزارش کردهاند.
این ارقام نشان میدهد که سلامت استخوان موضوعی محدود به افراد بسیار سالمند نیست و پیشگیری و شناسایی عوامل خطر باید از سالهای قبل آغاز شود.
در استخوان سالم، ساختار داخلی و تراکم استخوانی توانایی تحمل فشارهای روزمره را افزایش میدهد. اما زمانی که تراکم استخوان کاهش پیدا کند و ساختار داخلی آن نیز ضعیف شود، استخوان در برابر نیروهای معمولی آسیب پذیرتر خواهد شد.
به همین دلیل حرکتهایی مانند زمین خوردن، برخورد، خم شدن یا برخی فعالیتهای روزمره ممکن است در فردی که استخوان شکننده دارد، به شکستگی منجر شود.
البته هر شکستگی در اثر زمین خوردن به معنای ابتلا به پوکی استخوان نیست، اما شکستگی ناشی از ضربه کم شدت، به ویژه در سنین بالاتر، میتواند هشداری باشد که نیاز به بررسی سلامت استخوان وجود دارد.
کلسیم یکی از مهمترین مواد معدنی مورد نیاز برای ساختار و استحکام استخوانهاست. تقریبا تمام کلسیم موجود در بدن در استخوانها و دندانها ذخیره شده است و بدن برای انجام عملکردهای مختلف خود نیز به این ماده معدنی نیاز دارد.
میزان نیاز روزانه به کلسیم به سن و جنسیت بستگی دارد. بر اساس اطلاعات مؤسسه ملی سلامت آمریکا، نوجوانان ۹ تا ۱۸ ساله به حدود ۱۳۰۰ میلی گرم کلسیم در روز نیاز دارند. برای زنان ۵۱ تا ۷۰ ساله و افراد ۷۱ سال به بالا نیز مقدار توصیه شده حدود ۱۲۰۰ میلی گرم در روز است.
از منابع غذایی کلسیم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
یک نکته مهم این است که دریافت کلسیم بیش از نیاز بدن نیز توصیه نمیشود و مصرف مکمل کلسیم باید با توجه به شرایط فرد و نظر پزشک انجام شود.
ویتامین D نقش مهمی در جذب کلسیم دارد. اگر بدن ویتامین D کافی نداشته باشد، جذب کلسیم با مشکل مواجه میشود و سلامت استخوانها میتواند تحت تأثیر قرار گیرد.
مؤسسه ملی سلامت آمریکا سطح ۲۵ هیدروکسی ویتامین D برابر با ۲۰ نانوگرم در میلی لیتر یا بیشتر را برای بیشتر افراد، سطح کافی برای سلامت استخوان و سلامت عمومی میداند؛ سطوح کمتر از ۱۲ نانوگرم در میلی لیتر نیز بسیار پایین تلقی میشود.
ویتامین D از طریق برخی مواد غذایی، مکملها و همچنین تولید در پوست در اثر نور خورشید تأمین میشود. با این حال، میزان دریافت مورد نیاز افراد متفاوت است و نمیتوان برای همه افراد یک نسخه یکسان از میزان قرار گرفتن در معرض نور خورشید یا مصرف مکمل ارائه کرد.
کمبود ویتامین D ممکن است با علائمی مانند ضعف عضلانی و مشکلات استخوانی همراه باشد، اما بسیاری از این علائم اختصاصی نیستند و میتوانند در بیماریهای دیگر نیز دیده شوند.
بنابراین خستگی، ضعف، درد عضلانی یا تغییرات خلقی به تنهایی نمیتواند نشان دهنده کمبود ویتامین D باشد. در صورت وجود علائم یا نگرانی درباره کمبود این ویتامین، تشخیص باید با بررسی پزشکی و در صورت نیاز آزمایش خون انجام شود.
همچنین مصرف خودسرانه دوزهای بالای ویتامین D میتواند مشکل ساز باشد. مؤسسه ملی سلامت آمریکا اعلام کرده است که سطوح بسیار بالای ویتامین D در خون میتواند با عوارضی همراه شود.
فعالیت بدنی منظم یکی از بخشهای مهم مراقبت از سلامت استخوانهاست. سازمان جهانی بهداشت نیز فعالیت بدنی منظم را در کنار تغذیه مناسب، ترک سیگار، محدود کردن مصرف الکل و پیشگیری از سقوط، از راهکارهای مهم برای کاهش خطر شکستگیهای ناشی از شکنندگی استخوان میداند.
ورزش علاوه بر تأثیر بر استخوانها، میتواند عضلات و تعادل بدن را تقویت کند و در نتیجه احتمال زمین خوردن را کاهش دهد.
برای انتخاب نوع و شدت ورزش باید سن، وضعیت جسمانی، سابقه شکستگی، بیماریهای زمینهای و شرایط فرد در نظر گرفته شود. در افرادی که پوکی استخوان شدید دارند یا سابقه شکستگی مهره و لگن داشتهاند، برنامه ورزشی بهتر است با نظر پزشک یا متخصص فیزیوتراپی تنظیم شود.
سیگار یکی از عوامل قابل تغییر مرتبط با افزایش خطر شکستگی و مشکلات استخوانی است. سازمان جهانی بهداشت نیز مصرف دخانیات را در فهرست عوامل خطر قابل تغییر برای شکستگیهای ناشی از شکنندگی قرار داده است.
به همین دلیل ترک سیگار فقط برای سلامت قلب و ریه اهمیت ندارد و میتواند بخشی از برنامه مراقبت از سلامت استخوانها نیز باشد.
رژیم غذایی سالم تنها به دریافت کلسیم محدود نمیشود. کیفیت کلی رژیم غذایی اهمیت دارد و مصرف زیاد مواد غذایی بسیار فرآوری شده و نوشیدنیهای شیرین میتواند جای مواد غذایی مغذی را بگیرد.
بنابراین بهتر است به جای تمرکز بر یک ماده غذایی، الگوی کلی تغذیه شامل پروتئین کافی، لبنیات یا منابع جایگزین کلسیم، سبزیجات، میوهها، غلات مناسب و سایر مواد مغذی مورد نیاز بدن باشد.
مصرف الکل نیز در فهرست عوامل خطر قابل تغییر برای شکستگیهای ناشی از شکنندگی قرار دارد. سازمان جهانی بهداشت محدود کردن مصرف الکل را در کنار ترک سیگار، فعالیت بدنی و تغذیه مناسب از اقدامات مرتبط با کاهش خطر شکستگی میداند.
در کنار این موارد، وزن بسیار پایین، کم تحرکی، کمبود کلسیم و ویتامین D، برخی بیماریها و مصرف بعضی داروها نیز میتوانند خطر شکستگی را افزایش دهند.
با افزایش سن، احتمال شکستگی ناشی از شکنندگی استخوان بیشتر میشود. زنان پس از یائسگی نیز به دلیل تغییرات هورمونی در معرض افزایش خطر قرار دارند.
سابقه شکستگی قبلی، سابقه شکستگی در والدین، وزن پایین، کم تحرکی، مصرف دخانیات، مصرف الکل، برخی بیماریها و بعضی داروها از جمله عواملی هستند که میتوانند خطر را افزایش دهند.
به همین دلیل اگر فردی در سنین بالاتر با یک ضربه بسیار خفیف دچار شکستگی شود، بهتر است موضوع را صرفا به «زمین خوردن» نسبت ندهد و درباره ارزیابی سلامت استخوان با پزشک مشورت کند.
تشخیص پوکی استخوان تنها بر اساس احساس درد یا علائم ظاهری امکان پذیر نیست. پزشک با توجه به سن، جنسیت، سابقه شکستگی، عوامل خطر، بیماریهای زمینهای و داروهای مصرفی ممکن است بررسیهای بیشتری را توصیه کند.
سنجش تراکم مواد معدنی استخوان یا BMD یکی از ابزارهای مهم در ارزیابی سلامت استخوان و خطر شکستگی است. همچنین ابزارهای ارزیابی خطر شکستگی میتوانند با استفاده از مجموعهای از عوامل بالینی و در برخی موارد تراکم استخوان، احتمال شکستگی آینده را برآورد کنند.
برای حفظ سلامت استخوانها بهتر است مجموعهای از عادتهای سالم در سبک زندگی دنبال شود:
سازمان جهانی بهداشت نیز تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، ترک سیگار، محدود کردن الکل، درمان پوکی استخوان در افراد مبتلا و پیشگیری از سقوط را در مجموعه اقدامات مهم برای کاهش خطر شکستگی قرار داده است.
افزایش سن به معنی اجتناب ناپذیر بودن شکستگی و پوکی استخوان نیست. اگرچه سن یکی از عوامل خطر مهم است، اما بسیاری از عوامل قابل تغییر میتوانند بر سلامت استخوان اثر بگذارند.
شناخت عوامل خطر، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، پرهیز از دخانیات و توجه به پیشگیری از سقوط میتواند در کاهش خطر شکستگی نقش داشته باشد. مهمتر از همه، شکستگی ناشی از یک ضربه ساده در فرد مسن یا فردی که عوامل خطر پوکی استخوان دارد، نباید نادیده گرفته شود.
پوکی استخوان ممکن است مدتها بدون علامت باقی بماند؛ به همین دلیل توجه به عوامل خطر و ارزیابی به موقع میتواند نقش مهمی در پیشگیری از شکستگیهای بعدی داشته باشد.
توجه: این مطلب جنبه اطلاع رسانی دارد و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی نیست. درباره مصرف مکمل کلسیم یا ویتامین D، آزمایشها و انتخاب نوع ورزش، به ویژه در صورت وجود بیماری زمینهای یا سابقه شکستگی، با پزشک مشورت کنید.
