سخنرانی مسعود پزشکیان در سازمان ملل تنها یک موضعگیری سیاسی نبود؛ بخش مهمی از اظهارات رئیسجمهور به موضوعاتی بازمیگشت که مستقیماً با حقوق بینالملل ارتباط دارد؛ از حق دفاع مشروع و منع توسل به زور گرفته تا حمایت از غیرنظامیان، وضعیت غزه، ...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه قرن؛ سخنرانی مسعود پزشکیان در سازمان ملل علاوه بر ابعاد سیاسی و دیپلماتیک، از منظر حقوق بینالملل نیز قابل بررسی است؛ سخنرانیای که در آن موضوعاتی همچون آغاز درگیری نظامی، حق دفاع مشروع ایران، حمله به مراکز غیرنظامی، وضعیت غزه، برنامه هستهای ایران، تحریمها و اجرای گزینشی قواعد حقوق بینالملل مورد توجه قرار گرفت. اهمیت این موضوع از آن جهت است که بخشی از مطالب مطرحشده در سخنرانی رئیسجمهور، مستقیماً با اصول بنیادین منشور ملل متحد و قواعد حقوق بشردوستانه بینالمللی ارتباط دارد. در همین زمینه، با مجید قاسمکردی، حقوقدان و فعال مدنی گفتوگو کردیم تا ابعاد حقوقی سخنان رئیسجمهور و مهمترین محورهای سخنرانی مسعود پزشکیان در سازمان ملل را بررسی کنیم.
مجید قاسمکردی در گفتوگو با خبرنگار ما درباره مهمترین محور حقوقی سخنرانی مسعود پزشکیان در سازمان ملل اظهار کرد: یکی از موضوعات اساسی که در این سخنرانی مطرح شد، مسئله منع توسل به زور و حق دفاع مشروع ایران است. بر اساس ماده ۲ بند ۴ منشور ملل متحد، تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشورها ممنوع است و ماده ۵۱ منشور نیز حق ذاتی دفاع مشروع را در صورت وقوع حمله مسلحانه به رسمیت میشناسد.
وی گفت: بنابراین، در ارزیابی حقوقی یک درگیری نظامی، ترتیب زمانی وقایع اهمیت زیادی دارد. باید مشخص شود چه طرفی آغازگر اقدام مسلحانه بوده و آیا شرایط لازم برای استناد به دفاع مشروع فراهم شده است یا خیر. البته این موضوع باید بر اساس اسناد، شواهد و گزارشهای معتبر بررسی شود و میان یک ادعای سیاسی و نتیجه حقوقی باید تفاوت قائل شد.
این حقوقدان درباره اشاره رئیسجمهور به حمله به مدارس، بیمارستانها و مراکز غیرنظامی نیز اظهار کرد: حقوق بشردوستانه بینالمللی بر اصل تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی تأکید دارد. یک مدرسه، بیمارستان یا مرکز ورزشی صرفاً به دلیل قرار گرفتن در منطقهای که درگیری در آن جریان دارد، به هدف نظامی تبدیل نمیشود.
قاسمکردی افزود: در هر حمله باید مشخص شود هدف مورد حمله چه ماهیتی داشته، آیا یک هدف نظامی بوده است یا خیر و همچنین میزان خسارت احتمالی به غیرنظامیان و تناسب آن با مزیت نظامی مورد انتظار باید مورد بررسی قرار گیرد. اگر عناصر حقوقی لازم احراز شود، حمله عمدی علیه غیرنظامیان یا اهداف غیرنظامی میتواند نقض جدی حقوق بشردوستانه و در شرایط مقرر، جنایت جنگی تلقی شود.
وی درباره حملات منتسب به آمریکا و اسرائیل علیه برخی مراکز غیرنظامی در ایران گفت: در این موارد باید میان گزارش، ادعا و اثبات حقوقی تفاوت قائل شد. گزارشهای نهادهای بینالمللی، کمیسیونهای تحقیق و هیأتهای حقیقتیاب میتوانند در روشن شدن ابعاد یک حادثه مؤثر باشند، اما عنوان نهایی یک جرم بینالمللی باید بر اساس ادله و در مرجع صالح تعیین شود.
این حقوقدان ادامه داد: درباره مواردی مانند حمله به مدرسه میناب یا مجموعه ورزشی لامرد، اگر پس از بررسی ادله، عناصر لازم برای نقض قواعد حقوق بشردوستانه احراز شود، موضوع میتواند مسئولیت بینالمللی دولت یا حتی مسئولیت کیفری اشخاص را مطرح کند. بنابراین، هم باید نسبت به حمایت از غیرنظامیان حساس بود و هم از صدور نتیجه قطعی قضایی پیش از تکمیل فرایند حقوقی پرهیز کرد.
قاسمکردی در ادامه به موضوع ترور اسماعیل هنیه در تهران اشاره کرد و گفت: این مسئله از منظر حاکمیت سرزمینی نیز قابل بررسی است. اصل حاکمیت سرزمینی اقتضا میکند که دولتها بدون مبنای حقوقی معتبر در قلمرو یکدیگر دست به عملیات نظامی نزنند.
وی اظهار کرد: اگر یک عملیات به دولت خارجی منتسب شود، باید مشخص شود که آیا رضایت دولت سرزمینی وجود داشته، آیا مجوزی از سوی شورای امنیت صادر شده یا اینکه شرایط دفاع مشروع برای انجام چنین اقدامی وجود داشته است. در صورت احراز انتساب و ماهیت نظامی عملیات و نبود مبنای حقوقی معتبر، موضوع نقض حاکمیت سرزمینی و ممنوعیت توسل به زور مطرح خواهد شد.
این حقوقدان همچنین درباره بخش مربوط به غزه در سخنرانی رئیسجمهور گفت: وضعیت غیرنظامیان در غزه باید در چارچوب حقوق بشردوستانه بینالمللی بررسی شود. حمایت از غیرنظامیان، ممنوعیت حملات عمدی علیه آنها، رعایت اصل تفکیک و تناسب و همچنین توجه به دسترسی مردم به نیازهای اساسی، از اصول مهم حقوق بشردوستانه است.
وی افزود: درباره عناوینی مانند جنایت جنگی، جنایت علیه بشریت یا نسلکشی نیز باید با دقت حقوقی صحبت کرد، زیرا هرکدام عناصر و شرایط خاص خود را دارند و احراز آنها نیازمند بررسی ادله در چارچوب حقوقی و توسط مراجع صالح است.
قاسمکردی درباره موضوع برنامه هستهای ایران نیز اظهار کرد: در این زمینه باید دو مسئله را همزمان در نظر گرفت؛ حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای و تعهدات مربوط به عدم اشاعه و اجرای تعهدات پادمانی. حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای به معنای نادیده گرفتن تعهدات نظارتی نیست و از سوی دیگر، تعهدات عدم اشاعه نیز نباید به معنای محروم کردن کشورها از حقوق مشروع آنها تفسیر شود.
وی درباره تحریمهای ایران نیز گفت: تحریمها تنها یک ابزار سیاسی و اقتصادی نیستند و آثار انسانی آنها نیز باید مورد توجه قرار گیرد. اگر تحریمها دسترسی مردم به دارو، تجهیزات پزشکی، غذا یا سایر نیازهای اساسی را با مشکل مواجه کنند، آثار حقوق بشری آنها باید بررسی شود. طراحی و اجرای تحریمها نیز باید به گونهای باشد که استثناهای بشردوستانه واقعی و قابل دسترس وجود داشته باشد.
این حقوقدان در پایان درباره انتقاد رئیسجمهور از استانداردهای دوگانه در حقوق بینالملل اظهار کرد: اجرای گزینشی قواعد میتواند به اعتبار نظم حقوقی بینالمللی آسیب بزند. برابری حاکمیتی دولتها و اجرای قواعد بدون تبعیض، از اصول مهم حقوق بینالملل است.
قاسمکردی گفت: حقوق بینالملل زمانی میتواند اعتماد ایجاد کند که قواعد آن صرفاً بر اساس وزن سیاسی کشورها اجرا نشود. در نهایت، آنچه به یک ادعا اعتبار حقوقی میدهد، قدرت سیاسی یک دولت نیست، بلکه اسناد، ادله، قواعد حقوقی و تصمیم مرجع صالح است. از این منظر، سخنرانی مسعود پزشکیان در سازمان ملل را میتوان تلاشی برای طرح مجموعهای از مسائل حقوقی در کنار مواضع سیاسی ایران در عرصه بینالمللی دانست.
پایان/*
.
