بر اساس آیین‌نامه اجرایی مربوط به مشاغل سخت و زیان‌آور، کارهایی که عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی یا بیولوژیکی محیط کار در آنها خارج از حدود استاندارد باشد و فشار بالاتر از ظرفیت طبیعی جسمی و روانی به کارگر وارد کند، می‌توانند در این دسته قرار بگیرند.

مشاغل سخت و زیان‌آور به چند گروه تقسیم می‌شوند؟

مشاغل سخت و زیان‌آور طبق آیین‌نامه به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

گروه «الف»

در این گروه، سختی و زیان‌آوری به ماهیت شغل مرتبط است، اما با استفاده از اقدامات مناسب بهداشتی، ایمنی و فنی توسط کارفرما می‌توان این ویژگی را برطرف کرد.

برای نمونه، در گزارش‌های مربوط به مصادیق این گروه، مشاغلی مانند تراشکاری و جوشکاری مطرح شده‌اند؛ البته تشخیص نهایی با توجه به شرایط واقعی کارگاه انجام می‌شود.

گروه «ب»

گروه دوم شامل مشاغلی است که ماهیت آنها اساساً سخت و زیان‌آور است و حتی با انجام اقدامات ایمنی و بهداشتی، ممکن است ویژگی سخت و زیان‌آور بودن آنها به طور کامل از بین نرود.

از جمله نمونه‌های مطرح‌شده برای این گروه می‌توان به کار در معادن و غواصی اشاره کرد.

لیست مشاغل سخت و زیان‌آور شامل چه کارهایی است؟

مصادیق مهمی که در مقررات و فهرست‌های منتشرشده برای مشاغل سخت و زیان‌آور مطرح شده‌اند، عبارت‌اند از:

این فهرست بر اساس مصادیق اعلام‌شده در مقررات و توضیحات مربوط به گروه «ب» تهیه شده است و به این معنا نیست که هر فردی با عنوان شغلی مشابه، بدون بررسی محیط کار، خودکار مشمول قانون مشاغل سخت و زیان‌آور است.

آیا کار در معدن جزو مشاغل سخت است؟

بله، کار مستقیم در معدن یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های مشاغل سخت و زیان‌آور است.

با این حال، بین فردی که مستقیماً در تونل‌ها، راهروها و محل استخراج کار می‌کند و فردی که صرفاً به دلیل وظایف اداری یا مدیریتی گاهی به معدن مراجعه می‌کند، تفاوت وجود دارد.

در مقررات، استمرار فعالیت مستقیم در محیط سخت مورد توجه قرار گرفته و فعالیت‌های مدیریتی، اداری، پشتیبانی یا نظارتی که فرد را به شکل مستمر در شرایط سخت قرار نمی‌دهد، الزاماً مشمول همان عنوان نخواهند بود.

آیا جوشکاری جزو مشاغل سخت و زیان‌آور است؟

جوشکاری می‌تواند در شرایط خاص مشمول مشاغل سخت و زیان‌آور شود، اما عنوان «جوشکار» به تنهایی برای برخورداری قطعی از این مزایا کافی نیست.

در مقررات، مشاغلی مانند جوشکاری به عنوان نمونه‌ای از فعالیت‌هایی مطرح شده‌اند که با انجام اقدامات مناسب ایمنی و بهداشتی می‌توان عوامل سخت و زیان‌آور آنها را کاهش یا حذف کرد. بنابراین شرایط محیط کار و نتیجه بررسی کارشناسی اهمیت دارد.

آیا کارگران ساختمانی مشمول مشاغل سخت هستند؟

این موضوع به نوع فعالیت و شرایط واقعی کار بستگی دارد.

برای مثال، صرف اینکه فرد در صنعت ساختمان کار می‌کند، به خودی خود به معنای تأیید سخت و زیان‌آور بودن شغل او نیست. عواملی مانند ارتفاع، نوع تجهیزات، میزان مواجهه با عوامل زیان‌آور و شرایط محیطی باید بررسی شود.

در نهایت، کمیته‌های مربوط باید شرایط شغل و محل کار را بررسی و درباره مشمولیت تصمیم‌گیری کنند.

آیا راننده جزو مشاغل سخت و زیان‌آور است؟

صرف عنوان راننده به معنی قرار گرفتن خودکار در فهرست مشاغل سخت و زیان‌آور نیست.

نوع رانندگی، محیط کار، شرایط مواجهه با عوامل زیان‌آور و مقررات مربوط به همان شغل اهمیت دارد. بنابراین برای مشخص شدن وضعیت یک راننده باید شرایط شغلی او به صورت موردی بررسی شود.

آیا خبرنگاری جزو مشاغل سخت و زیان‌آور است؟

خبرنگاری از جمله فعالیت‌هایی است که در مقررات، در زمره مشاغل سخت و زیان‌آور قرار گرفته است.

در مقررات مربوط، مصادیقی مانند گزارشگر و مصاحبه‌کننده، خبرنگار عکاس یا عکاس خبرنگار، دبیر سرویس و برخی سمت‌های مشخص مرتبط با خبرنگاری ذکر شده‌اند.

بنابراین باید میان عنوان و وظایف واقعی فرد و صرفاً فعالیت در یک مجموعه رسانه‌ای تفاوت قائل شد.

شرایط بازنشستگی در مشاغل سخت و زیان‌آور

یکی از مهم‌ترین مزایای قانونی مشاغل سخت و زیان‌آور، امکان استفاده از شرایط خاص بازنشستگی است.

طبق مقررات مربوط به تأمین اجتماعی، بیمه‌شدگانی که حداقل ۲۰ سال متوالی یا ۲۵ سال متناوب در کارهای سخت و زیان‌آور اشتغال داشته و حق بیمه مربوط به این مدت را پرداخت کرده باشند، می‌توانند درخواست بازنشستگی کنند.

در این حالت، سابقه کار سخت و زیان‌آور نیز در محاسبه سوابق بازنشستگی دارای ضریب قانونی ویژه است.

سابقه مشاغل سخت چگونه محاسبه می‌شود؟

یکی از نکات مهم برای کارگران این است که سابقه کار سخت و زیان‌آور در شرایط مقرر، به صورت یک سال و نیم به ازای هر سال سابقه محاسبه می‌شود. این موضوع در توضیحات مربوط به مقررات بازنشستگی مشاغل سخت و زیان‌آور نیز مورد اشاره قرار گرفته است.

برای مثال، اگر شرایط قانونی فرد احراز شود، هر یک سال اشتغال در کار سخت و زیان‌آور می‌تواند معادل یک‌ونیم سال سابقه در محاسبات مربوط لحاظ شود.

البته استفاده از این ضریب منوط به احراز شرایط قانونی و تأیید سابقه سخت و زیان‌آور است.

آیا هر شغل سختی، خودکار سخت و زیان‌آور محسوب می‌شود؟

خیر.

این یکی از مهم‌ترین نکات درباره لیست مشاغل سخت و زیان‌آور است.

آیین‌نامه تصریح می‌کند که تشخیص سخت و زیان‌آور بودن شغل در هر کارگاه با بررسی سوابق، بازدید از محیط کار و بررسی شرایط فعالیت انجام می‌شود و موضوع باید به تأیید کمیته‌های مربوط برسد.

بنابراین ممکن است دو نفر با عنوان شغلی مشابه، به دلیل تفاوت شرایط محیط کار، وضعیت یکسانی از نظر سخت و زیان‌آور بودن نداشته باشند.

چه نهادی سخت و زیان‌آور بودن شغل را تأیید می‌کند؟

بر اساس آیین‌نامه، درخواست می‌تواند از سوی کارگر، کارفرما یا برخی نهادهای مرتبط مطرح شود.

پس از بررسی شرایط کار و بازدید کارشناسی، موضوع در کمیته‌های بدوی و تجدیدنظر استانی بررسی می‌شود.

در نتیجه، داشتن عنوان شغلی خاص به تنهایی جایگزین فرآیند بررسی و تأیید قانونی نیست.

آیا کارفرما می‌تواند سختی کار را از بین ببرد؟

در مشاغل گروه «الف»، قانون این امکان را در نظر گرفته که کارفرما با اجرای اقدامات ایمنی، بهداشتی و فنی، عوامل سخت و زیان‌آور را حذف کند.

در چنین شرایطی، اگر عوامل زیان‌آور طبق استانداردها برطرف شوند، وضعیت شغل می‌تواند با گذشته متفاوت شود.

اما در مشاغل گروه «ب»، ماهیت کار به گونه‌ای است که حتی با اقدامات ایمنی، سختی و زیان‌آوری ممکن است همچنان باقی بماند.

مشاغل سخت و زیان‌آور در سال ۱۴۰۵

با توجه به اجرای مقررات جدید بازنشستگی در برنامه هفتم، یکی از پرسش‌های مهم این است که آیا شرایط مشاغل سخت و زیان‌آور نیز تغییر کرده است یا خیر.

نکته مهم این است که تشخیص سخت و زیان‌آور بودن شغل باید بر اساس مقررات مربوط به همین مشاغل و تأیید مراجع قانونی انجام شود و نمی‌توان صرفاً از روی عنوان شغلی درباره بازنشستگی یک فرد تصمیم گرفت.

همچنین سابقه افراد شاغل در مشاغل سخت و زیان‌آور باید با مقررات جاری بازنشستگی تطبیق داده شود.

آیا مشاغل سخت شامل افزایش سابقه بازنشستگی می‌شوند؟

این موضوع از موارد مهمی است که افراد نزدیک به سن بازنشستگی باید با دقت بررسی کنند.

در مقررات اجرای ماده ۲۹ برنامه هفتم، برای برخی گروه‌های خاص از جمله شاغلان مشاغل سخت و زیان‌آور، مقررات خاص در نظر گرفته شده است. بنابراین نمی‌توان شرایط بیمه‌شده عادی را بدون بررسی به شاغلان مشاغل سخت تعمیم داد.

به همین دلیل، فردی که سابقه سخت و زیان‌آور دارد بهتر است قبل از تصمیم‌گیری درباره زمان بازنشستگی، سوابق تأییدشده خود را از سازمان تأمین اجتماعی استعلام کند.

جمع‌بندی

لیست مشاغل سخت و زیان‌آور شامل طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها مانند کار مستقیم در معادن، حفر چاه و تونل، برخی فعالیت‌های مربوط به کوره‌های ذوب، غواصی، شن‌پاشی، قیرپاشی، برخی فعالیت‌های سمپاشی، کار در شرایط صوتی بسیار بالا و برخی فعالیت‌های دارای ارتعاش زیان‌آور است.

این مشاغل در قانون به دو گروه الف و ب تقسیم می‌شوند. گروه «الف» شامل مشاغلی است که با اقدامات ایمنی و فنی می‌توان سختی آنها را حذف کرد؛ در گروه «ب»، حتی پس از اجرای اقدامات حفاظتی، سختی و زیان‌آوری ماهیت شغل باقی می‌ماند.

از طرف دیگر، صرف عنوان شغلی برای بازنشستگی سخت و زیان‌آور کافی نیست و شرایط واقعی محیط کار باید بررسی و توسط مراجع قانونی تأیید شود. برای برخورداری از شرایط بازنشستگی این قانون نیز سابقه موردنیاز، نحوه اشتغال و سوابق پرداخت حق بیمه باید احراز شود.

توجه: جست‌وجوی اولیه در منابع رسمی وزارت تعاون، کار و سازمان تأمین اجتماعی نتیجه قابل‌استناد مستقیمی نداد؛ بنابراین برای جزئیات بالا از متن آیین‌نامه و منابع حقوقی و خبری منتشرکننده متن مقررات استفاده کردم. برای تصمیم درباره بازنشستگی یک فرد، استعلام آخرین وضعیت از سازمان تأمین اجتماعی و کمیته استانی مربوط ضروری است.