به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه قرن؛مهربانی همیشه آن‌طور که به نظر می‌رسد نیست؛ روانشناسی «نوع‌دوستی رقابتی» در میان زنان. پژوهشی جدید نشان می‌دهد برخی زنان ممکن است از مهربانی و سخاوت، نه صرفاً برای کمک به دیگران، بلکه به‌عنوان راهبر...
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه قرن؛مهربانی همیشه آن‌طور که به نظر می‌رسد نیست؛ روانشناسی «نوع‌دوستی رقابتی» در میان زنان. پژوهشی جدید نشان می‌دهد برخی زنان ممکن است از مهربانی و سخاوت، نه صرفاً برای کمک به دیگران، بلکه به‌عنوان راهبردی برای پیشی گرفتن از رقبای خود استفاده کنند. این رفتار که پژوهشگران آن را «نوع‌دوستی رقابتی» می‌نامند، با ویژگی‌های شخصیتی مانند تمایل به دستکاری دیگران و سطوح پایین‌تر «توافق‌پذیری» ارتباط دارد.
این یافته‌ها در نشریه Frontiers in Psychology منتشر شده و نشان می‌دهد رفتارهای به ظاهر دوستانه و نوع‌دوستانه همیشه از انگیزه‌ای کاملاً غیررقابتی سرچشمه نمی‌گیرند؛ گاهی کمک کردن، بخشیدن و مهربانی کردن می‌تواند ابزاری ظریف برای کسب اعتبار، جلب متحدان و بهبود جایگاه اجتماعی باشد.
این پژوهش به سرپرستی ماریان فیشر، دارنده کرسی پژوهشی Santamarian در دانشکده علوم و گروه روانشناسی دانشگاه Saint Mary’s، انجام شده است.
مفهوم «نوع‌دوستی رقابتی» در روانشناسی تکاملی به این ایده اشاره دارد که افراد گاهی با بخشیدن منابع، کمک کردن یا انجام رفتارهای سخاوتمندانه، در واقع می‌کوشند اعتبار و جایگاه اجتماعی خود را افزایش دهند.
پژوهشی در سال ۲۰۰۶ نشان داده بود افرادی که فداکاری‌های سخاوتمندانه و چشمگیر از خود نشان می‌دهند، می‌توانند جایگاه اجتماعی و نفوذ بیشتری به دست آورند؛ زیرا دیگران معمولاً چنین افرادی را به‌عنوان گزینه‌های مطلوب‌تری برای همکاری یا برقراری رابطه در نظر می‌گیرند.
در ابتدا، پژوهشگران نوع‌دوستی رقابتی را عمدتاً راهبردی مردانه برای کسب جایگاه اجتماعی و جلب توجه شریک عاطفی می‌دانستند. برای مثال، مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۲ نشان داد مردان برای تحمل درد و سختی و اثبات جایگاه خود در یک گروه با یکدیگر رقابت می‌کنند، در حالی که زنان کمتر وارد چنین رقابت‌های آشکاری می‌شوند.
به همین دلیل، سخاوت آشکار اغلب نوعی نمایش عمومی از توانایی و ارزش فرد تلقی می‌شد؛ نمایشی که مخاطبان زیادی را هدف قرار می‌دهد.
فیشر در گفت‌وگو با PsyPost می‌گوید: «واقعاً یک خلأ پژوهشی وجود داشت که ما تلاش کردیم به آن بپردازیم. بیشتر پژوهش‌های مربوط به نوع‌دوستی رقابتی، یعنی تلاش افراد برای اینکه سخاوتمندترین یا مهربان‌ترین فرد به نظر برسند، بر مردان متمرکز بوده است. این پژوهش‌ها همچنین اغلب روی نمایش‌های آشکار و عمومی مردان تمرکز داشتند؛ برای مثال، زمانی که مردان در حضور یک شریک عاطفی بالقوه سخاوتمندتر می‌شوند.»
اما پژوهش‌های مربوط به روابط اجتماعی زنان تصویر متفاوتی ارائه می‌کنند.
یک مرور پژوهشی در سال ۲۰۲۰ نشان داد زنان معمولاً برای کسب جایگاه اجتماعی از راهبردهای ظریف‌تر و کم‌خطرتر استفاده می‌کنند، نه از رقابت‌های آشکار و مستقیم.
فیشر توضیح می‌دهد: «مطالعات قبلی که زنان را نیز شامل می‌شدند، نتایج بسیار متفاوتی داشتند و ما فکر کردیم شاید دلیلش این باشد که پژوهشگران به دنبال رفتار در جای اشتباهی بوده‌اند.»
به گفته او، مجموعه‌ای طولانی از پژوهش‌ها نشان می‌دهد رقابت میان زنان اغلب از طریق روش‌های غیرمستقیم انجام می‌شود؛ از جمله شایعه‌پراکنی، طرد اجتماعی و مدیریت اعتبار فرد، نه از طریق رویارویی مستقیم.
همین الگوی رقابت غیرمستقیم، این پرسش را مطرح کرد که آیا زنان ممکن است از مهربانی و بخشندگی نیز به‌عنوان ابزاری برای پیشی گرفتن از دیگران استفاده کنند.
پژوهشگران احتمال دادند برخی زنان به جای نمایش‌های پرزرق‌وبرق و عمومی، از مهربانی به‌عنوان روشی آرام و کم‌خطر برای جلب متحدان، افزایش اعتبار اجتماعی و رقابت با دیگران استفاده کنند؛ روشی که در عین حال، به‌سختی می‌توان آن را به‌عنوان «رقابت» مورد انتقاد قرار داد.
فیشر می‌گوید: «با توجه به اینکه زنان به این شکل رقابت می‌کنند، مهربانی به نظر ابزاری ایده‌آل برای رقابت می‌رسید؛ زیرا می‌تواند متحدان و جایگاه اجتماعی ایجاد کند، در حالی که تشخیص دادن آن به‌عنوان یک رفتار رقابتی بسیار دشوار است. عبارت رایج “با مهربانی آنها را شکست بده” نیز همین ایده را در خود دارد.»
برای بررسی این موضوع، پژوهشگران پرسشنامه‌ای با عنوان «پرسشنامه نوع‌دوستی رقابتی» طراحی کردند.
در این مطالعه ۱۰۳ زن دگرجنس‌گرا و سیس‌جندر، در بازه سنی ۱۸ تا ۴۵ سال، شرکت کردند. بیشتر شرکت‌کنندگان از بریتانیا، ایالات متحده و کانادا بودند و از طریق یک پلتفرم آنلاین پژوهشی جذب شدند.
شرکت‌کنندگان ۱۵ عبارت را درباره استفاده راهبردی از مهربانی ارزیابی کردند؛ از جمله اینکه آیا برای به دست آوردن یک مزیت، به دیگران کمک می‌کنند یا برای اینکه در مقایسه با یک رقیب بهتر به نظر برسند، رفتار سخاوتمندانه‌ای از خود نشان می‌دهند.
از شرکت‌کنندگان خواسته شد این عبارات را دو بار ارزیابی کنند: یک‌بار بر اساس رفتارشان در برابر زنان دیگر و بار دیگر بر اساس رفتارشان در برابر مردان.
آنها همچنین مجموعه‌ای از پرسشنامه‌های استاندارد روان‌شناختی را تکمیل کردند. یکی از این ابزارها میزان ماکیاولیسم را می‌سنجید؛ ویژگی شخصیتی‌ای که با نگاه ابزاری و دستکاری‌گرانه به روابط اجتماعی و تلاش برای کسب منافع شخصی مرتبط است.
پژوهشگران همچنین ویژگی‌هایی مانند «توافق‌پذیری» را بررسی کردند و میزان تمایل شرکت‌کنندگان به ارائه تصویری مطلوب و اجتماعی از خود را نیز سنجیدند.
نتایج نشان داد میان نوع‌دوستی رقابتی و ماکیاولیسم رابطه‌ای مثبت و قابل توجه وجود دارد.
به بیان ساده‌تر، زنانی که بیشتر از استفاده راهبردی از مهربانی حمایت می‌کردند، احتمال بیشتری داشت ویژگی‌های شخصیتی مرتبط با دستکاری دیگران و رویکرد خودمحورانه به روابط اجتماعی را نشان دهند.
در مقابل، نوع‌دوستی رقابتی با «توافق‌پذیری» رابطه‌ای منفی داشت. توافق‌پذیری یکی از ویژگی‌های اصلی شخصیت است و با گرمی، اعتماد، همکاری و تمایل صادقانه به حفظ روابط مثبت ارتباط دارد.
برخی پیش‌بینی‌های پژوهشگران نیز تأیید نشد. برای مثال، میان نوع‌دوستی رقابتی و برون‌گرایی یا وظیفه‌شناسی ارتباطی مشاهده نشد.
همچنین، روان‌رنجورخویی بیشتر با اضطراب و ناراحتی‌هایی که ممکن است همراه این رفتار باشند ارتباط داشت، نه با خودِ مهربانی راهبردی. برای مثال، برخی افراد ممکن است نگران باشند دیگران مهربانی آنها را غیرصادقانه تلقی کنند یا زمانی که رفتار خوبشان دیده نمی‌شود، احساس ناراحتی کنند.
فیشر می‌گوید: «بزرگ‌ترین یافته این است که مهربانی و رقابت لزوماً نقطه مقابل یکدیگر نیستند، زیرا برخی رفتارهای نوع‌دوستانه می‌توانند هدفی رقابتی داشته باشند.»
او در عین حال تأکید می‌کند که این موضوع به معنای آن نیست که افراد همیشه از انگیزه‌های رقابتی خود آگاه هستند یا اینکه همه رفتارهای خوب و مهربانانه با هدف رقابت انجام می‌شوند.
یکی از نکات مهم پژوهش این است که میانگین امتیاز شرکت‌کنندگان در مقیاس نوع‌دوستی رقابتی ۲.۵۱ از ۵ بود؛ یعنی به‌طور میانگین، زنان شرکت‌کننده بیشتر با اظهارات مربوط به مهربانی راهبردی مخالفت داشتند تا اینکه آنها را تأیید کنند.
امتیاز مربوط به رفتار در برابر زنان دیگر اندکی بالاتر بود و به ۲.۵۸ رسید، در حالی که امتیاز مربوط به رفتار در برابر مردان ۲.۴۳ بود.
این تفاوت، هرچند کوچک، از نظر آماری معنادار بود و با این دیدگاه همخوانی دارد که رقابت و مدیریت اعتبار اجتماعی میان زنان ممکن است بیشتر در روابط میان هم‌جنسان رخ دهد.
فیشر تأکید می‌کند این مطالعه نمی‌تواند مشخص کند که چنین رفتاری در زندگی روزمره زنان دقیقاً چقدر شایع است یا اینکه آیا واقعاً نتیجه مطلوبی برای فرد به همراه دارد.
او می‌گوید: «این پژوهش به ما نشان می‌دهد چه زنانی این رفتار را گزارش می‌کنند و این رفتار چه ارتباطی با شخصیت آنها دارد؛ اما نمی‌گوید استفاده راهبردی از مهربانی در زندگی روزمره زنان چقدر رایج است یا اینکه آیا واقعاً مؤثر واقع می‌شود. برای پاسخ به این پرسش‌ها به مطالعات بعدی نیاز داریم.»
یکی از نتایج غیرمنتظره این بود که زنانی که استفاده راهبردی از مهربانی را بیشتر تأیید می‌کردند، لزوماً تلاش بیشتری برای ارائه تصویری مثبت از خود نداشتند.
برعکس، میان نوع‌دوستی رقابتی و «مدیریت برداشت» رابطه‌ای منفی مشاهده شد. یعنی افرادی که مهربانی را به‌عنوان ابزاری برای رقابت می‌دیدند، کمتر نگران این بودند که در نگاه دیگران فردی کاملاً خوب و بی‌عیب به نظر برسند.
فیشر می‌گوید: «چیزی که واقعاً غیرمنتظره بود این بود که زنان تا این حد صریح بودند. انتظار داشتیم زنانی که از مهربانی راهبردی استفاده می‌کنند، بیش از دیگران نگران ارائه تصویری مطلوب از خود باشند، اما نتیجه دقیقاً برعکس بود.»
به گفته او، ممکن است زنانی که چنین رفتارهایی را تأیید می‌کنند، صرفاً درباره انگیزه‌های خود صادق‌تر باشند و علاقه کمتری به جلب رضایت همه اطرافیان داشته باشند.
شرکت‌کنندگانی که امتیاز بالاتری در این زمینه داشتند، خود را در مقایسه با زنان هم‌سن‌وسالشان، دستکاری‌گرتر، فریبکارتر و «ظاهرسازتر» و در عین حال کمتر صادق و محبوب‌تر توصیف کردند. با این حال، خود را مهربان‌تر یا سخاوتمندتر از دیگران نمی‌دانستند.
در پایان پرسشنامه، ۱۰۱ نفر از شرکت‌کنندگان نمونه‌هایی از مواردی را که در آنها شاهد استفاده راهبردی زنان دیگر از مهربانی بوده‌اند، توصیف کردند.
سه موضوع بیشتر از سایر موارد تکرار شد:
دادن هدیه یا انجام لطف با هدف ایجاد احساس بدهکاری در طرف مقابل؛
نشان دادن رفتار گرم و دوستانه در جمع، در حالی که رفتار فرد در خلوت کاملاً متفاوت است؛
نشان دادن کمک و توجه اغراق‌آمیز به افراد دارای قدرت یا جایگاه بالاتر و همچنین مردانی که ممکن است گزینه عاطفی بالقوه باشند.
این یافته‌ها با پژوهش دیگری که در سال ۲۰۲۴ درباره استفاده از شایعات با ظاهر دلسوزانه انجام شده بود نیز همخوانی دارد. در آن پژوهش نیز مشخص شد برخی زنان ممکن است از رفتارهایی که در ظاهر خیرخواهانه و دلسوزانه هستند، برای کسب مزیت اجتماعی در رقابت با دیگران استفاده کنند؛ به‌گونه‌ای که در عین تضعیف رقیب، خودشان فردی قابل اعتماد به نظر برسند.
یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که این پژوهش هنوز پاسخ نداده، اثربخشی این راهبرد است.
این مطالعه بر گزارش‌های خود شرکت‌کنندگان تکیه داشت و بررسی نکرد که آیا افرادی که هدف این مهربانی‌های راهبردی قرار می‌گیرند، در عمل همکاری بیشتری نشان می‌دهند، جایگاه اجتماعی بالاتری برای فرد قائل می‌شوند یا حاضرند به او امتیاز و حمایت بیشتری بدهند.
فیشر می‌گوید: «مهم‌ترین پرسش این است که آیا مهربانی راهبردی واقعاً مؤثر است یا نه.»
او اضافه می‌کند که پژوهشگران در حال انجام یک مطالعه کیفی برای بررسی این موضوع هستند و در آینده می‌خواهند از روش‌هایی استفاده کنند که هم فردِ ارائه‌دهنده مهربانی و هم دریافت‌کننده آن را مورد مشاهده قرار دهد.
برای مثال، می‌توان در بازی‌های اقتصادی میزان سخاوت افراد را در شرایطی که این رفتار بیشتر یا کمتر در معرض دید دیگران است بررسی کرد، یا در آزمایش‌های انتخاب شریک و همچنین در گروه‌های واقعی، رفتار افراد را زیر نظر گرفت. در این مطالعات همچنین می‌توان جنسیت مخاطبان را تغییر داد تا مشخص شود واکنش، ممکن است تمایلی به اعتراف به انگیزه‌های دستکاری‌گرانه نداشته باشند. در نتیجه، پرسشنامه‌های خوداظهاری ممکن است دقیقبان می‌شد. بنابراین مشخص نیست نتایج در جوامع و فرهنگ‌هایی با هنجارهای اجتماعی متفاوت نیز به همین شکل تکر‌ها در برابر زنان و مردان چگونه متفاوت است.
این پژوهش محدودیت‌هایی نیز دارد که در تفسیر نتایج باید در نظر گرفته شوند.
نخست اینکه داده‌ها کاملاً بر اساس خوداظهاری شرکت‌کنندگان جمع‌آوری شده‌اند. بنابراین ممکن است میزان واقعی این رفتار کمتر از مقدار گزارش‌شده یا حتی بیشتر از آن باشد.
برای مثال، زنانی که اهمیت زیادی برای حفظ تصویر «فرد مهربان» خود قائل هستند، ممکن است تمایلی به اعتراف به انگیزه‌های دستکاری‌گرانه نداشته باشند. در نتیجه، پرسشنامه‌های خوداظهاری ممکن است دقیقاً آن دسته از افرادی را که بیشترین انگیزه را برای پنهان کردن چنین رفتارهایی دارند، کمتر شناسایی کنند.
دوم اینکه نمونه پژوهش نسبتاً کوچک بود و عمدتاً شامل زنان دگرجنس‌گرا و سیس‌جندر از کشورهای غربی و انگلیسی‌زبان می‌شد. بنابراین مشخص نیست نتایج در جوامع و فرهنگ‌هایی با هنجارهای اجتماعی متفاوت نیز به همین شکل تکرار شود.
همچنین در این پژوهش مردان حضور نداشتند؛ بنابراین نمی‌توان نتیجه گرفت که این نوع رقابت مختص زنان است یا اینکه زنان بیشتر از مردان از چنین راهبردی استفاده می‌کنند.
دانیل فارلی، مدرس ارشد روانشناسی در دانشگاه Worcester که در این پژوهش مشارکت نداشت، نیز بر همین نکته تأکید کرده است. به گفته او، پژوهش شواهدی ارائه می‌کند که نشان می‌دهد زنان نیز با یکدیگر رقابت می‌کنند و این رقابت، برخلاف بسیاری از نمونه معتقد است مقایسه این رفتار در میان زنان و مردان‌های رقابت مردان، می‌تواند به شکل غیرمستقیم انجام شود.
با این حال، فارلی معتقد است مقایسه این رفتار در میان زنان و مردان می‌توانست به درک بهتر موضوع کمک کند.
پژوهشگران تأکید دارند که نباید از نتایج این مطالعه چنین برداشت کرد که مهربانی زنان یا رفتارهای نوع‌دوستانه آنها در واقع فریبکارانه است.
فیشر صراحتاً می‌گوید: «ما نمی‌خواهیم خوانندگان با این تصور از پژوهش خارج شوند که همه مهربانی‌ها ساختگی هستند.»
او همچنین تأکید می‌کند که این پژوهش هنوز مقدماتی است و پژوهشگران حتی بررسی نکرده‌اند که این رفتار در زنان در مقایسه با مردان تا چه اندازه متفاوت است.
در واقع، مفهوم «نوع‌دوستی رقابتی» تنها بخش خاصی از رفتارهای نوع‌دوستانه را دربرمی‌گیرد؛ یعنی مواردی که در آنها فرد با هدف بهبود جایگاه یا اعتبار خود نسبت به دیگران، رفتاری سخاوتمندانه یا کمک‌کننده انجام می‌دهد. این مفهوم به هیچ وجهش‌های اصلی این است که آیا «مهربانی رقابتی» واقعاً می‌تواند باعث شود فرد در میان دیگران محبوب‌تر شود، متحدان بیشتری پیدا کند یا از رقبای خود جایگاه معادل میزان کلی مهربانی یا نوع‌دوستی یک فرد نیست.
پژوهشگران اکنون می‌خواهند از پرسشنامه و خوداظهاری فراتر بروند و ببینند این نوع مهربانی در دنیای واقعی چگونه عمل می‌کند.
یکی از پرسش‌های اصلی این است که آیا «مهربانی رقابتی» واقعاً می‌تواند باعث شود فرد در میان دیگران محبوب‌تر شود، متحدان بیشتری پیدا کند یا از رقبای خود جایگاه اجتماعی بالاتری به دست آورد.
همچنین مشخص نیست آیا این راهبرد زمانی مؤثرتر است که مخاطب از انگیزه پشت رفتار بی‌خبر باشد یا حتی زمانی که احتمال دارد هدف، انگیزه رقابتی فرد را تشخیص دهد.
پژوهشگران امیدوارند مطالعات آینده با مشاهده گروه‌های واقعی، ماریان ال. فیشر، اوریانا فیگوئروا، نوهلیا والنسوئلا، فریتی تورن، پابلو پولو، خوزه آنتونیو مونوز-ریس، نرئا آلدوناته و سیمون رامیر آزمایش‌های رفتاری و مقایسه زنان و مردان بتواند پاسخ دقیق‌تری به این پرسش‌ها بدهد.
مطالعه حاضر با عنوان «با مهربانی آنها را شکست بده: شواهد مقدماتی برای نوع‌دوستی رقابتی زنان» توسط ماریان ال. فیشر، اوریانا فیگوئروا، نوهلیا والنسوئلا، فریتی تورن، پابلو پولو، خوزه آنتونیو مونوز-ریس، نرئا آلدوناته و سیمون رامیرز انجام شده است.
پایان/*
.
