وجوب یادگیری احکام معاملات

یاد گرفتن احکام معاملات به قدری که مورد احتیاج است، لازم است و اگر انسان به واسطه یاد نگرفتن در معرض ارتکاب حرام یا ترک واجبی باشد، یاد گرفتن آن لازم می‌شود . از حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده است: «کسی که می‌خواهد خرید و فروش کند، باید احکام آن را یاد بگیرد، و اگر پیش از یاد گرفتن احکام آن خرید و فروش کند، به واسطه معامله‌های باطل و شبهه‌ناک، به هلاکت می‌افتد» .

امیرالمؤمنین (علیه السلام) نیز در سخنرانی عمومی خود برای مردم، سه بار جمله «الفقه ثمّ المتجر» (اول فقه، سپس تجارت) را تکرار کردند که ضرورت این یادگیری را آشکار می‌سازد .

حکم تصرف در مال معامله مشکوک

اگر انسان نداند معامله‌ای که کرده صحیح است یا باطل، نمی‌تواند در مالی که گرفته تصرف نماید و نه در مالی که تحویل داده است؛ بلکه باید مسئله را یاد بگیرد یا احتیاط کند، هرچند با مصالحه باشد . ولی اگر در موقع معامله احکام آن را می‌دانسته و بعد از معامله شک کند، تصرف او اشکال ندارد و معامله صحیح است .

اقسام احکام تکلیفی در کسب و تجارت

از منظر فقهی، اصل کلی و حاکم بر کسب و پیشه، روا بودن (اباحه) است، مگر اینکه عنوان خاصی بر آن عارض شود. بر اساس تحلیل احکام شرعی، کسب و تجارت به پنج دسته کلی تقسیم می‌شود :

وجوب کسب برای تأمین مخارج واجب

کسی که مال ندارد و مخارجی بر او واجب است، مثل خرج زن و بچه، باید کسب کند . همچنین برای کارهای مستحب مانند وسعت دادن به عیال و دستگیری از فقرا، کسب کردن مستحب است . بر اساس فتوای آیت‌الله مظاهری، کسب و کار برای تأمین مخارج خود و همسر و فرزند و پدر و مادر، واجب عینی است و هر کس باید به واسطه کار در فراخور حالش، این‌گونه احتیاجات را تأمین نماید .

شرایط صحت معامله

برای صحت معامله، شرایطی در مورد جنس و عوض آن و همچنین فروشنده و خریدار لازم است.

شرایط جنس و عوض

بر اساس رساله آموزشی دفتر مقام معظم رهبری، شرایط جنس و عوض آن به شرح زیر است :

شرایط فروشنده و خریدار

برای فروشنده و خریدار شش چیز شرط است :

معاملات مکروه

برخی معاملات در فقه اسلامی مکروه شمرده شده‌اند. بر اساس فتوای امام خمینی (ره) و آیت‌الله سیستانی، عمده معاملات مکروه از این قرار است :

مستحبات خرید و فروش

در مقابل، چند چیز در خرید و فروش مستحب شمرده شده است :

1. عدم تفاوت در قیمت: آنکه در قیمت جنس بین مشتری‌ها فرق نگذارد، مگر به لحاظ فقر و مانند آن.

2. ذکر خدا: آنکه در ابتدای نشستن برای تجارت، شهادتین را بگوید و هنگام معامله تکبیر بگوید.

3. گذشت در معامله: آنکه چیزی را که می‌فروشد زیادتر بدهد و آنچه را که می‌خرد کمتر بگیرد.

4. پذیرش پشیمانی: آنکه کسی که با او معامله کرده، اگر پشیمان شود و از او تقاضای به هم زدن معامله را بنماید، بپذیرد.

معاملات حرام

معاملات حرام بسیار است و در برخی موارد افزون بر حرمت، معامله نیز باطل است؛ یعنی نقل و انتقال صورت نمی‌گیرد . از مهم‌ترین معاملات حرام می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

خرید و فروش اعیان نجس

خرید و فروش عین نجس مانند بول و غائط و مسکرات، بنابر اقوی در بعضی و بنابر احتیاط واجب در بعضی، حرام است . همچنین خرید و فروش مشروبات مسکر، سگ غیر شکاری و خوک حرام است . اما در غیر از آنچه ذکر شد، در صورتی که بتوان از عین نجس استفاده قابل‌توجهی نمود که حلال باشد، مانند فضولات نجس که برای کود دادن به کار می‌رود، خرید و فروش جایز است .

بر اساس رساله آموزشی دفتر مقام معظم رهبری، معامله بعضی از نجاسات مانند شراب بی‌تردید حرام و باطل است، اما چنین نیست که معامله مطلق نجاسات حرام باشد . برای مثال:

• میته: خرید و فروش میته برای منافع محلله مانند استفاده دارویی غیرخوراکی و غذا برای حیوانات وحشی جایز است، اما برای منافع محرمه مانند استفاده خوراکی برای انسان، حرام است .

• خون: خرید و فروش خون انسان اشکال ندارد. اگر در خون حیوان هم منفعت حلالی باشد، اشکال ندارد .

• خوک: اگر خوک را برای استفاده حلال معامله کنند، معامله صحیح است؛ مثل معامله به‌منظور نگهداری در باغ‌وحش یا استفاده از مو و پشم آن .

• الکل: معامله مسکراتی که به منظور اسکار تولید نمی‌شود، مانند الکل طبی و صنعتی، در صورتی که برای غیر غرض اسکار باشد، اشکال ندارد .

خرید و فروش مال غصبی

خرید و فروش مال غصبی اگر مستلزم تصرف در آن باشد، مانند تحویل دادن و تحویل گرفتن، حرام است . مگر آنکه صاحبش معامله را اجازه کند .

معامله با آلات حرام

معامله با آلات حرام یعنی چیزهایی که به هیئتی ساخته شده است که معمولاً برای استفاده حرام به کار می‌آید و ارزش آن به سبب استفاده حرام است، مانند بت و صلیب و وسایل قمار و آلات لهو حرام .

ربا در معامله

معامله‌ای که در آن ربا باشد حرام است . همچنین معامله با پول‌هایی که از اعتبار ساقط شده یا پول‌های تقلبی است، در صورتی که طرف معامله متوجه نباشد، حرام است .

غش در معامله

حرام است غش در معامله، یعنی فروختن جنسی که با چیز دیگر مخلوط است در صورتی که آن چیز معلوم نباشد و فروشنده هم به خریدار نگوید، مثل فروختن روغنی که آن را با پیه مخلوط کرده است . از پیغمبر اکرم (ص) منقول است که فرمودند: «از ما نیست کسی که در معامله با مسلمانان غش کند یا به آنان ضرر بزند یا تقلب و حیله نماید، و هر که با برادر مسلمان خود غش کند، خداوند برکت روزی او را می‌برد و راه معاش او را می‌بندد و او را به خودش واگذار می‌کند» .

بر اساس فتوای آیت‌الله سیستانی، غش موارد مختلفی دارد، مانند مخلوط کردن جنس خوب با جنس بد یا با چیز دیگر (مانند مخلوط کردن شیر با آب)، یا صورت ظاهر خوبی را به جنس دادن بر خلاف واقع (مانند آب زدن به سبزی کهنه که تازه جلوه کند) .

پاسخ به سوالات پرتکرار درباره احکام تجارت

 آیا سود گرفتن حد معینی دارد؟

پاسخ: بر اساس فتوای مقام معظم رهبری، سود گرفتن حدّ معیّنی ندارد، بنابراین تا وقتی که به حدّ اجحاف نرسیده و بر خلاف مقرّرات دولت هم نباشد، اشکال ندارد. ولی افضل بلکه مستحبّ آن است که فروشنده به آن مقدار سودی که هزینه‌هایش را تأمین می‌کند، اکتفا نماید .

 آیا خرید و فروش ارز دیجیتال جایز است؟

پاسخ: بر اساس فتوای دفتر مقام معظم رهبری، نسبت به ارز دیجیتال در مواردی که قانون مصوبی در این زمینه وجود ندارد، مقلدین می‌توانند در این مسئله به مجتهد جامع‌الشرایطی که فتوای مشخصی در این باره دارد، مراجعه نمایند. اما نسبت به معاملات فیوچرز در غیر ارز دیجیتال، اگر به صورت تعهد بر انجام معامله در زمان معین باشد، اشکال ندارد؛ و اگر معامله‌ای صورت نمی‌گیرد و کسب درآمد صرفاً بر اساس پیش‌بینی نوسانات قیمت باشد (معاملات آتی دائمی یا CFD)، بنا بر احتیاط واجب موجب ملکیت درآمد حاصل نمی‌شود .

 آیا خرید و فروش خودروی اقساطی به قیمت بالاتر از بازار جایز است؟

پاسخ: به طور کلّی، خرید و فروش کالا به صورت نسیه و قسطی به قیمتی بیشتر از قیمت نقد که از ابتدا قیمت به صورت قسطی با مبلغ بیشتر از نقد تعیین می‌شود، اشکال ندارد؛ البتّه باید در زمان معامله مدّت و مبلغ، معیّن باشد .

 آیا نگهداری و خرید و فروش مواد مخدر جایز است؟

پاسخ: به طور کلی استعمال مواد مخدر و استفاده از آنها با توجه به آثار سوءشان از قبیل ضررهای شخصی و اجتماعی قابل ملاحظه‌ای که بر آنها مترتب می‌شود، حرام است و به همین دلیل کسب درآمد با آنها از طریق حمل و نقل و نگهداری و خرید و فروش و غیر آن هم حرام است .

 اگر کسی معامله‌ای را به شوخی انجام دهد، حکم آن چیست؟

پاسخ: معامله‌ای که به شوخی انجام شود، باطل است؛ زیرا یکی از شرایط صحت معامله، قصد جدی داشتن است. بنابراین اگر کسی به شوخی بگوید مال خود را فروختم، معامله باطل است .

به گزارش اندیشه قرن، احکام تجارت در فقه اسلامی چارچوبی جامع برای فعالیت‌های اقتصادی مسلمانان فراهم می‌کند. از وجوب یادگیری احکام معاملات گرفته تا شرایط صحت معامله، معاملات مکروه و حرام، همگی نشان‌دهنده اهمیت شفافیت، صداقت و عدالت در داد و ستد است. اصل اولیه در کسب و تجارت، حلال بودن و اباحه است، مگر اینکه عنوان خاصی مانند حرمت یا کراهت بر آن عارض شود . مهم‌ترین شرایط صحت معامله شامل معلوم بودن مقدار و خصوصیات جنس، قابل تحویل بودن، بلوغ و عقل طرفین، قصد جدی و اختیار است . همچنین غش در معامله، ربا، خرید و فروش مال غصبی و معامله با آلات حرام از مهم‌ترین محرمات در تجارت محسوب می‌شوند . برای اطلاعات بیشتر، مسلمانان می‌توانند به رساله توضیح المسائل مرجع تقلید خود مراجعه کرده یا از پرسش و پاسخ‌های دفتر مراجع معظم تقلید استفاده کنند .