به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه قرن؛ نظم، تمیزی و سادگی در فرهنگ ژاپنی، پدیده ای تصادفی یا صرفاً ناشی از قوانین سختگیرانه نیست، بلکه ریشه در مجموعه ای از مفاهیم فرهنگی، فلسفی و مذهبی دارد که طی قرن ها در جامعه ژاپن نهادینه شده است. یکی از مهم ترین این مفاهیم، «شوهاری» (Shuhari) است؛ الگویی سه مرحله ای از یادگیری که در هنرهای رزمی، چای ژاپنی (چادو) و حتی آموزش های حرفه ای به کار می رود. در مرحله نخست (شو)، فرد تمام قوانین و فرم ها را دقیقاً تقلید می کند؛ در مرحله دوم (ها)، قوانین را می شکند و خلاقیت خود را وارد می کند؛ و در مرحله سوم (ری)، از فرم ها فراتر می رود و به آزادی کامل می رسد. این چارچوب، توضیح می دهد که چرا ژاپنی ها ابتدا به شدت به نظم و آیین پایبند هستند و سپس در چارچوب آن، نوآوری می کنند.

مفهوم دیگری که در ریشه نظم ژاپنی نقش کلیدی دارد، «اووسوجی» (Osouji) یا همان نظافت بزرگ است. در مدارس ژاپن، دانش آموزان خودشان کلاس ها، راهروها، دستشویی ها و حتی حیاط مدرسه را تمیز می کنند. این کار نه به عنوان تنبیه، بلکه بخشی از آموزش مسئولیت پذیری، احترام به فضای مشترک و تقویت روحیه جمعی محسوب می شود . همین آیین در محل کار نیز ادامه دارد؛ کارمندان در پایان روز، میز و فضای کاری خود را مرتب می کنند و این نظم، از کودکی در وجود آنها نهادینه شده است.

مفهوم «سو» (Su) در ذن بودیسم نیز بر سادگی و پرهیز از زوائد تأکید دارد. زیبایی شناسی ژاپنی در چیدمان خانه، طراحی باغ (مانند باغ های زن) و آیین چای، بر پایه همین اصل بنا شده است: کمتر، زیباتر. در بحران هایی مانند زلزله و سونامی نیز این نظم فرهنگی به وضوح دیده می شود؛ ژاپنی ها در صف های طولانی برای دریافت آب و غذا می ایستند، بدون غارت یا هرج و مرج، و این رفتار بارها توجه رسانه های جهانی را جلب کرده است. این نظم، نه از ترس مجازات، بلکه از درونی شدن یک باور عمیق اجتماعی سرچشمه می گیرد: «نظم، احترام به دیگران و به خود است.»

طاهره مهری نوشت: کتاب «ژاپن به روایتی دیگر؛ مجموعه گفت‌وگوهای تخصصی دربارۀ ژاپن» تالیف سعیدرضا اتحادی از سوی انتشارات پرنده منتشر شد.

ژاپن (به ژاپنی: 日本، نیپون یا نیهون)، کشوری جزیره‌ای در آسیای شرقی است که در شمال غربی اقیانوس آرام قرار دارد. ژاپنی‌ها کشور خود را «نیپون کوکو» می‌نامند که به معنای «خاستگاه خورشید» است. بر اساس مطالعات باستان‌شناسی، پیشینه سکونت انسان در این کشور به دوران پارینه‌سنگی پسین می‌رسد.

ژاپن از شمال با روسیه و از غرب با دریای ژاپن، چین، کرۀ شمالی و کرۀ جنوبی مرز آبی دارد. پس از جنگ جهانی دوم، این کشور تمامی متصرفات فراساحلی خود از جمله کره را که در آن زمان۴.۵ درصد از خاک ژاپن را تشکیل می‌داد، از دست داد. در نتیجه، مساحت کنونی ژاپن به ۳۷۸ هزار کیلومتر مربع کاهش یافت که تقریباً معادل ایالت مونتانا در شمال غرب آمریکاست.

ژاپن سرزمینی کوهستانی است که بیشتر جزایر آن آتشفشانی و بسیار زلزله‌خیز هستند. آمار نشان می‌دهد سالانه حدود ۱۵۰۰ زمین‌لرزه در این کشور رخ می‌دهد.

در فرهنگ عمومی ژاپن، جلوه‌هایی از مفهوم تعارف، به وضوح قابل مشاهده است؛ هر چند نه با شدت و گستره‌ای که در فرهنگ ایرانی دیده می‌شود. وجود تعارف در میان ژاپنی‌ها همواره می‌کوشند نسبت به دیگران، به ویژه افرادی که برایشان غریبه یا ناآشنا هستند، رفتار محترمانه‌ای داشته باشند. در باب خاستگاه تاریخی این رفتار می‌توان بحث کرد، به‌ویژه آنکه آیا شکل‌گیری آن به دورۀ میجی بازمی‌گردد یا پیش از آن نیز چنین آدابی در میان مردم رواج داشته است.

سعیدرضا اتحادی کارشناس ارشد روابط بین‌الملل از دانشگاه اینها کره جنوبی مولف کتاب‌هایی همچون «راهنمای‌ جامع شناخت ژاپن»، «ژاپن به روایتی دیگر»، «دموکراسی پس از دموکراتیزاسیون»، «رفتن» و… است که در این کتاب از دریچه‌ای نو و در قالب مجموعه گفت‌وگوهای تخصصی به این کشور می‌پردازد.

اتحادی در مقدمه کتاب «ژاپن به روایتی دیگر» آورده است: «به باور بسیاری از صاحبنظران یکی از نقیصه‌های اساسی آموزش علوم انسانی در ایران عدم توجه کافی به شرق و تکیه بیش از حد بر منابع و اسناد نگاشته شده توسط اندیشمندان غربی است. حتی اکثر قریب به اتفاق معدود کتاب‌های منتشر شده دربارۀ تاریخ، سیاست و اندیشه‌های شرقی نیز حاصل برگردان زبان انگلیسی به فارسی هستند. هرچند در سال‌های اخیر و در نتیجۀ گسترش فراگیری زبان‌های شرقی چون ژاپنی، چینی و کره‌ای بر تعداد پژوهشگرانی که بتوانند از منابع دست اول بهره ببرند رو به افزایش گذاشته و کتب و مقالات بیشتری بدون عبور از فیلتر زبان واسطه به دست علاقه‌مندان فارسی زبان رسیده است اما در امر آموزش همچنان غلبه با منابع غیر دست اول است و ضرورت تولید و انتشار آثاری که بتواند به شناخت هر چه بیشتر کشورهایی قدرتمند از نظر اقتصادی و فرهنگی چون ژاپن کمک کند بیش از پیش احساس می‌شود. از این‌رو، در سال ۱۴۰۳ به همت دکتر علی گل‌محمدی استادیار مطالعات جنوب و شرق آسیا و اقیانوسیه دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران حرکتی آغاز شد که به تدوین دو جلد کتاب راهنمای جامع شناخت ژاپن انجامید.

جلد اول کتاب با عنوان «راهنمای جامع شناخت ژاپن» به ترجمه، تالیف و گردآوری مطالب در مقوله‌های جغرافیا، تاریخ، دیپلماسی، فرهنگ و اقتصاد ژاپن اختصاص یافت که طی این فرایند ده نفر از دانشجویان و دانش‌آموختگان دانشگاه تهران با پژوهش در اسنادی که اغلب به زبان ژاپنی منتشر شده بودند اقدام به گردآوری و تدوین اطلاعات دست اول در زمینه‌های مرتبط با مقوله‌های یاد شده پرداختند. در این روند، تیم نظارت بر تدوین کتاب بر ضرورت گفت‌وگو با صاحبنظران به منظور راستی‌آزمایی مطالب گردآوری شده تاکید شد. اما محدودیت‌های اجرایی و عدم موفقیت در جذب حمایت‌های مادی و معنوی، امکان این کار را از تیم اجرایی سلب نمود. در مرحلۀ بعد، تلاش شد تا بررسی نظرات صاحبنظران از طریق مصاحبه‌های مکتوب صورت بپذیرد. به این منظور، ابتدا مخاطبین پرسشنامه در سه گروه دسته‌بندی شدند.

۱.صاحبنظران ساکن ایران با تجربۀ زندگی و کار در ژاپن
۲.ایرانیان مقیم ژاپن با تجربه بیش از پنج سال زندگی
۳.ژاپنی‌های دارای سابقۀ کار و زندگی در ایران

در مرحلۀ بعد پرسش‌ها بر مبنای اطلاعات گردآوری شده در کتاب، فوق‌الذکر در ۳ مقولۀ فرهنگ، آموزش و تجارت به دو زبان فارسی و ژاپنی تهیه گردید و در اختیار صاحبنظران قرار گرفت. ملاک انتخاب، اطمینان از میزان شناخت صحیح ایشان از فرهنگ ژاپنی بود و به این منظور با اساتید دانشگاه، فارغ‌التحصیلان و دانشجویان مقطع دکتری از دانشگاه‌های ژاپن، تجار خوش‌سابقۀ ایرانی در ژاپن، دیپلمات‌ها و ژاپنی‌های مقیم ایران تماس برقرار شد و پرسش‌ها در اختیار ایشان قرار گرفت.»

دکتر سهراب آذرپرند، استاد دانشگاه، ساکن تهران، دکتری زبان ژاپنی و زبان‌شناسی اجتماعی از گروه زبان و اجتماع دانشگاه هیتوتسوباشی، ژاپن-توکیو. استادیار دانشکدۀ زبان‌ها و ادبیات خارجی دانشگاه تهران در گفت‌وگو با سعیدرضا اتحادی در پاسخ به این پرسش؛ «یکی از نکاتی که برای گردشگران بسیار جالب است، «تمیزی» ژاپن است؛ برای نمونه، شهر توکیو با آن حجم از جمعیت، بسیار تمیز است.

آیا این تمیزی ریشه در آموزش و الزام دارد؟ آیا فضای درونی خانه‌های ژاپنی نیز همین‌قدر تمیز است یا تمیزی بیرون ناشی از اجبار اجتماعی است؟ گفت: به نظر می‌رسد از این منظر، ایران درست در نقطۀ مقابل ژاپن قرار دارد. در حالی‌که شعار «شهر ما، خانۀ ما» تکرار می‌شود، کانال‌های آب مملو از زباله‌اند و مردم، شهر را تمیز نگه نمی‌دارند. بسیاری از افراد نیز بدون احساس مسئولیت، زباله خود را از خودرو بیرون می‌اندازند؛ اما همین ایرانی‌ها در محیط خانه، در بیشتر موارد، نظم و تمیزی چشمگیری دارند. این دوگانگی مایۀ شگفتی و تاسف است که چرا بسیاری از ما محیط بیرون را بخشی از زیست جهان خود نمی‌دانیم.

در ژاپن، شهرهای بزرگ، کوچک و حتی روستاها بسیار تمیزند. بارها برای دانشجویانم از نهرها و رودخانه‌های زلال شهر توکیو سخن گفته‌ام که در آنها دسته‌های ماهی بزرگ شنا می‌کنند یا از پرندگان وحشی در پارک‌ها که بی هیچ آزاری در کنار کودکان بازی می‌کنند. باور دارم که همه چیز به آموزش در خانواده و به ویژه مدرسه بازمی‌گردد. بی‌تردید، اگر کودکی ژاپنی به ایران بیاید، رفتار او نیز تغییر خواهد کرد و بالعکس؛ زیرا این عادت‌ها اکتسابی هستند.

عامل دیگری که شاید خود ژاپنی‌ها چندان به آن اذعان نداشته باشند، جایگاه خداگونۀ مظاهر طبیعی در آیین شینتو است. در این آیین، هر عنصر و پدیدۀ طبیعی می‌تواند شأن الهی داشته باشد، ابر، باد، کوه، درخت، دریا و حتی بلایای طبیعی چون زلزله یا سونامی. این نگاه تقدس‌آمیز به طبیعت در فرهنگ امروز ژاپن نیز باقی مانده و سبب توجۀ ویژۀ مردم به پاکی و حرمت طبیعت شده است.

در تابستان سال ۲۰۰۲، همراه گروهی از دوستان ایرانی، ژاپنی و روس از کوه فوجی صعود کردیم. در طول مسیر چند کیلومتری تا قله، به ندرت زباله‌ای در طبیعت دیده می‌شد. گمان می‌کنم طبق باورهای شینتویی، کوه فوجی هنوز در ناخودآگاه جمعی ژاپنی‌ها جایگاه مقدس دارد، هرچند باور به شینتو در جامعۀ کنونی کم‌رنگ شده است. با شناختی که از ژاپنی‌ها دارم، بعید نیست معدود زباله‌هایی هم که دیده می‌شد، کار گردشگران خارجی بوده باشد.

در مورد نظم و تمیزی خانه‌های ژاپنی باید گفت این امر به شدت به فرد بستگی دارد. من به خانۀ چندین دوست ژاپنی رفته‌ام؛ بر پایۀ تجربۀ شخصی، می‌توان گفت خانه‌های کوچک در شهرهای بزرگ اغلب نظم کمتری دارند. در مقایسه به نظر می‌رسد ایرانی‌ها به نظم و پاکیزگی فضای داخلی خانه بیشتر اهمیت می‌دهند. اتاق‌های دانشجویی ژاپنی‌ها اغلب به هم‌ریخته و نامرتب‌ هستند. البته همان‌طور که گفته شد، در بیرون از خانه، وضعیت کاملا برعکس است.»

دکتر سیدآیت حسینی، استاد دانشگاه تهران، ساکن تهران. دکتری زبان‌شناسی ژاپنی از دانشگاه توکیو، عضو هیات علمی دانشکدۀ زبان‌ها و ادبیات خارجی دانشگاه تهران و بنیان‌گذار و نخستین مدیرگروه زبان‌ها و ادبیات آسیای شرقی دانشگاه تهران در پاسخ به این جمله؛ «مفهوم وابی‌سابی در ایران، به جای آنکه معطوف به سادگی باشد، در حال تبدیل شدن به نوعی تفریح و فرهنگ گران‌قیمت است.» گفت: «بله، این دغدغه در ژاپن نیز مطرح است. ژاپنی‌ها نوعی ظرف سفالی می‌ساختند که به آن «راکو» می‌گفتند. این سفال که «راکویاکی» نام داشت، بسیار ساده و ابتدایی ساخته می‌شد. گِل آن بی‌پیرایه و پختش ساده بود و در کوره‌های ابتدایی به نام «آناگاما» قرار می‌گرفت؛ کوره‌هایی که در سراشیبی کوه ساخته می‌شدند. از این رو، در نوع خود ارزان‌ترین سفال ژاپنی به شمار می‌رفت.

دربارۀ تاریخچۀ ساخت سفال راکویاکی گفته می‌شود که «سن نوریکیو»، استاد معروف آیین چای، از ظرف‌های چینی مجلل و لعاب‌دار با نقش‌های متقارن و درخشان رضایت نداشت و در جست‌وجوی ظرفی بسیار ساده و فاقد اجزای غیرضروری بود. او سفالگری را یافت که سفال بام می‌ساخت؛ همان سفال‌هایی که برای پوشش پشت بام‌ها استفاده می‌شد. «سن‌نو ریکیو» از او خواست تا برایش پیالۀ چای بسازد. سفالگر نپذیرفت و گفت چرخ سفالگری ندارد، کارهایش زمخت است و تنها با دست سفال می‌سازد؛ از این رو برای پذیرایی رسمی مناسب نیست.

«سن‌نو ریکیو» اصرار کرد و گفت تصور کن که انسانی معمولی ظرف را در دست می‌گیرد و از آن چای می‌نوشد؛ ظرفی با ساده‌ترین شکل ممکن بساز که انجام چنین کاری ممکن باشد. سفالگر ظرف‌ها را ساخت. این ظرف‌ها به کار گرفته شدند و مُهر سازنده بر آنها نقش بست. از آن پس، خانوادۀ او ساخت این نوع سفال را ادامه دادند و نسل به نسل آن را حفظ کردند.

با گذر زمان، همان سفال بی‌تجمل، که زمانی ارزان‌ترین نوع سفال ژاپنی بود و نمونه‌ای از مفهوم «وابی‌سابی» به شمار می‌رفت، به گران‌ترین و نفیس‌ترین نوع سفال تبدیل شد؛ امروزه در موزه‌ها نگهداری می‌شود و اگر کسی بخواهد نمونه‌ای از آن را بخرد، باید بهایی بسیار سنگین بپردازد.»

در کل این کتاب ۲۱ گفت‌وگو را دربردارد که اغلب علاوه بر اینکه دربردارندۀ اطلاعاتی جدید در مقوله‌های فرهنگ، آموزش و تجارت هستند بر مطالب گردآوری شده در کتاب نیز صحه می‌گذارند.

کتاب «ژاپن به روایتی دیگر؛ مجموعه گفت‌وگوهای تخصصی دربارۀ ژاپن» تالیف سعیدرضا اتحادی با ۳۶۰ صفحه و شمارگان ۳۰۰ نسخه از سوی انتشارات پرنده به بازار کتاب آمد.

پایان/*

اندیشه قرن را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.