کارشناسان حوزه رهبری سازمانی از پدیدهای به نام «تله اعتمادبهنفس» سخن میگویند؛ وضعیتی که در آن موفقیتهای گذشته باعث میشود افراد و سازمانها نسبت به تغییرات جدید نابینا شوند و همچنان بر فرضیات قدیمی تکیه کنند.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه قرن؛ تله اعتمادبه نفس؛ چرا تخصص گاهی بزرگترین مانع موفقیت مدیران میشود؟
روانشناسان هشدار میدهند: در عصر تغییرات سریع، تجربه گذشته همیشه راهنمای آینده نیست
سالها تصور میشد تجربه و تخصص مهمترین دارایی یک مدیر موفق است. اما تحولات پرشتاب فناوری و ظهور هوش مصنوعی نشان دادهاند که گاهی همین تخصص میتواند به نقطهضعف تبدیل شود.
کارشناسان حوزه رهبری سازمانی از پدیدهای به نام «تله اعتمادبهنفس» سخن میگویند؛ وضعیتی که در آن موفقیتهای گذشته باعث میشود افراد و سازمانها نسبت به تغییرات جدید نابینا شوند و همچنان بر فرضیات قدیمی تکیه کنند.
در سال ۲۰۲۳ شرکت آموزشی Chegg که سالها در زمینه ارائه پاسخهای آموزشی، تدریس خصوصی و پشتیبانی تحصیلی فعالیت میکرد، با بحرانی غیرمنتظره مواجه شد.
مدیران این شرکت تجربه و دانش گستردهای درباره آموزش، فناوری و رفتار دانشجویان داشتند. اما با فراگیر شدن هوش مصنوعی مولد و ابزارهایی مانند ChatGPT، دانشجویان به سرعت شیوه دریافت کمک آموزشی خود را تغییر دادند.
در نتیجه، ارزش سهام این شرکت به شدت کاهش یافت و مدیران آن اذعان کردند که هوش مصنوعی مدل کسبوکار آنها را به چالش کشیده است.
نکته مهم اینجاست که مشکل از کمبود تخصص نبود؛ بلکه فرضیات زیربنایی آن تخصص سریعتر از آنچه انتظار میرفت تغییر کرده بود.
تخصص معمولاً مزیت بزرگی محسوب میشود. افراد باتجربه:
الگوها را سریعتر تشخیص میدهند؛
تصمیمهای بهتری میگیرند؛
و با اطمینان بیشتری با مسائل پیچیده روبهرو میشوند.
اما پژوهشهای «اریک دین» نشان میدهد تخصص عمیق میتواند به پدیدهای منجر شود که روانشناسان آن را «رسوب شناختی» (Cognitive Entrenchment) مینامند.
در این حالت، افراد آنقدر به شیوههای فکری و الگوهای آشنای خود عادت میکنند که کمتر به بازنگری در فرضیاتشان تمایل دارند.
به عبارت سادهتر:
هرچه بیشتر بدانیم، ممکن است کمتر متوجه شویم که شرایط تغییر کرده است.
اعتمادبهنفس یکی از ویژگیهای ضروری رهبران موفق است. کارکنان معمولاً مدیرانی را ترجیح میدهند که در شرایط دشوار تصمیمگیری قاطعانه داشته باشند.
اما همین موفقیتها میتوانند به مرور زمان زمینهساز اعتمادبهنفس کاذب شوند.
زمانی که یک تصمیم بارها نتیجه مطلوب میدهد، افراد به قضاوت خود بیش از حد اعتماد میکنند و احتمال بررسی دوباره شرایط را کاهش میدهند.
پژوهش مشهور «دانینگ-کروگر» نیز نشان داده است که انسانها معمولاً بیش از آنچه تصور میکنند، از محدودیتهای دانش خود بیاطلاع هستند.
در چنین شرایطی، خطر اصلی نه ابهام و عدم قطعیت، بلکه اطمینان بیش از حد به دانستههای قدیمی است.
اگر تخصص میتواند به جمود فکری منجر شود و اعتمادبهنفس نیز به خودفریبی ختم شود، رهبران چگونه میتوانند انعطافپذیر باقی بمانند؟
پژوهشگران پاسخ را در مفهومی به نام «فروتنی فکری» (Intellectual Humility) میبینند.
فروتنی فکری به معنای این نیست که فرد به خود شک داشته باشد یا قدرت تصمیمگیری نداشته باشد.
بلکه یعنی:
به بیان دیگر، تخصص یک منبع ارزشمند است، اما نباید آن را حقیقتی قطعی و غیرقابل تغییر دانست.
برخلاف تصور رایج، موفقترین رهبران لزوماً کسانی نیستند که بیشترین پاسخها را در اختیار دارند.
آنها معمولاً:
این افراد به جای دفاع از دانستههای گذشته، همواره در حال یادگیری هستند.
این مشکل فقط به افراد محدود نمیشود.
سازمانها نیز ممکن است در دام فرضیات قدیمی گرفتار شوند؛ بهویژه زمانی که تمام تصمیمها در رأس هرم مدیریتی گرفته شود.
برخی نظریهپردازان مدیریت برای مقابله با این مشکل، مدل «سازمان اختاپوسی» را مطرح کردهاند.
در این مدل:
چنین سازمانهایی معمولاً سریعتر از رقبا با تغییرات محیطی سازگار میشوند.
در گذشته، موفقیت رهبران بیشتر به میزان تخصص و تجربه آنها وابسته بود.
اما در دنیای امروز که فناوری، بازارها و رفتار مشتریان با سرعتی بیسابقه تغییر میکنند، چالش اصلی چیز دیگری است:
دانستن اینکه چه زمانی باید دانستههای خود را زیر سؤال ببریم.
روانشناسان معتقدند تخصص، هرچند ارزشمند، میتواند به نقطه کور شناختی تبدیل شود. موفقیتهای گذشته گاهی اعتمادبهنفسی ایجاد میکنند که مانع دیدن واقعیتهای جدید میشود.
در چنین شرایطی، فروتنی فکری و آمادگی برای یادگیری مداوم بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند.
شاید مهمترین ویژگی رهبران موفق در سالهای آینده نه میزان دانش آنها، بلکه تواناییشان در بازنگری و بهروزرسانی آن دانش باشد. در عصر تغییرات سریع، تجربه دیروز تضمینکننده موفقیت فردا نیست.
جواد آلحبیب | کارشناس ارشد روانشناسی بالینی
پایان/*
.
