شب یازدهم محرم که به «شام غریبان» موسوم است، شبی است که پس از شهادت امام حسین (ع)، حضرت زینب (س) رهبری کاروان اسیران را بر عهده گرفت و در میان خیمههای سوخته و آوارگان بیپناه، به جمعآوری کودکان گمشده و پرستاری از زنان و بیماران پرداخت....
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی اندیشه قرن؛ شام غریبان، شبی است که با غروب خورشید روز عاشورا آغاز میشود و در فرهنگ عزاداری شیعه، به یادآوری رنجها و مصائب حضرت زینب (س) و کاروان اسیران اهل بیت (ع) اختصاص دارد. در این شب، خیمهها به آتش کشیده شده، اموال به یغما رفته، کودکان در بیابان سرگرداناند و حضرت زینب (س) با چهرهای کبود از تازیانهها، به جستوجوی گمشدگان میپردازد.
در ادامه، بخشهایی از متون روضه و مراثی شب شام غریبان بر اساس منابع معتبر روایی و اشعار آیینی بازخوانی میشود .
شب یازدهم محرم را از آن رو «شام غریبان» نامیدهاند که حضرت زینب (س) از این شب به بعد، مسئولیت سنگین پرستاری و اداره کاروان اسیران را بر عهده گرفت و با از خودگذشتگی، کودکان بیسرپرست و زنان بیپناه اهل بیت (ع) را گردآورد و از آنان در برابر دشمن پاسداری نمود .
وی با وقتشناسی، عقل و تدبیر، فصاحت و بلاغت، شجاعت و شهامت، تحوّلات عظیمی در مسیر تاریخ ایجاد کرد تا جایی که با تدبیر، زمینهساز قیام مردم علیه قاتلان امام حسین (ع) شد .
از حوادث بسیار تکاندهنده در غروب عاشورا، سوزاندن خیمههای آل رسول الله (ص) بود. دشمنان در تاراج خیمهها بر هم پیشی جستند؛ تا جایی که خلخال از پای فاطمه دختر خردسال امام حسین (ع) ربودند و حتی روبندها و چادر زنان و دختران را از آنها کشیدند و به یغما بردند .
یکی از سربازان ابنزیاد فریاد میزد: «اَحْرِقُوا بُیُوتَ الظَّالِمِینَ» (سراپرده ظالمین را بسوزانید) . در حالی که خیمهها میسوخت، حضرت زینب (س) برای چارهجویی به امام سجاد (ع) که در خیمهای در حال سوختن بود، مراجعه کرد و ایشان فرمودند: «عَلَیْکُنَّ بِالْفَرارِ» (بر شماست که بگریزید) .
امام سجاد (ع) میفرماید: «به خدا سوگند! هیچگاه به عمّهها و خواهرانم نظر نمیکنم، جز اینکه گریه گلویم را میگیرد و یاد میکنم آن لحظات را که آنها از خیمهای به خیمه دیگر میگریختند و منادی سپاه کوفه فریاد میزد که خیمههای این ستمگران را بسوزانید» .
در شام غریبان، حضرت زینب (س) به سراغ جمعآوری کودکان و زنان گمشده رفت. نقل شده است که پس از غارت خیمهها و آتشزدن آنها، حضرت متوجه شد دو کودک از کاروان اهل بیت (ع) ناپدید شدهاند .
سراسیمه به جستوجو پرداخت و پس از مدتی، آن دو کودک را زیر بوته خاری یافت که در آغوش هم آرمیده بودند. زینب (س) خود را به آنان رساند، اما هر چه صدا زد، دید بیدار نمیشوند. آری، آن دو کودک بیگناه، از شدت مصیبتها و ترس از غارتگری دشمن، جان باخته بودند. نویسنده کتاب «معالی السبطین» نقل کرده است که آن دو طفل در حالی که دست در گردن یکدیگر داشتند و جان سپرده بودند، پیدا شدند .
در متون روضه آمده است که حضرت زینب (س) به سمت گودال قتلگاه شتافت، اما دیر رسید. روایت شده است: «به سمتِ گودال از خیمه دویدم من، شمر جلوتر بود دیر رسیدم من. سر تو دعوا بود ناله کشیدم من، سر تو را بردن دیر رسیدن من» .
در روضهها نقل شده که حضرت کنار بدن برادرش نشست و نیزهها را یکی یکی از پیکر مطهر او بیرون آورد. آنگاه خطاب به برادر گفت: «سر نداری به پیکرت اما، چند جمله ز خواهرت بشنو؛ حرفهایی به قلب من مانده که نگویم به هیچکس جز تو» .
همچنین گزارش شده که حضرت زینب (س) به گردآوری کودکان پرداخت و پس از جمعآوری آنان، متوجه شد دو کودک دیگر گم شدهاند که بعداً در کنار یک بوته خار پیدا شدند .
حضرت زینب (س) با سپر قرار دادن خویش، از ضرب و شتم کودکان ممانعت مینمود و از ضرب تازیانه، پیکرش میسوخت. به همین جهت بدن ایشان در اثر ضرب تازیانهها کبود شده بود .
در کلامی به سیدالشهدا (ع) چنین میفرماید: «یَابْنَ اُمِّی لَقَدْ کَلَلْتُ عَنِ الْمُدَافِعَةِ لِهَؤُلاَءِ النِّسَاءِ وَالاَْطْفَالِ وَ هَذَا مَتْنِی قَدْ اُسْوِدَ مِنَ الضَّرْبِ» (ای پسر مادرم! از دفاع و نگهداری این کودکان و بانوان در برابر دشمن درمانده شدهام و این کمر و بازوی من است که بر اثر ضربه دشمن سیاه شده است) .
عجب صحرای خاموشی، عجب شام غریبانی
عجب گلهای خونینی، عجب باغ و گلستانی
فلک سر در گریبان است، شب شام غریبان است
رباب از گریه بیتاب است، کجایی ای علی اصغر
شب آزادی آب است، کجایی ای علی اصغر
۱. محوریت حضرت زینب (س): شب شام غریبان، شب رهبری و اسارت حضرت زینب (س) است که پس از شهادت برادر، پرچمدار کاروان اسیران شد .
۲. سوزاندن خیمهها: دشمنان با آتش زدن خیمهها، زنان و کودکان را در بیابان بیپناه رها کردند .
۳. گمشدن کودکان: دو کودک از کاروان اهل بیت (ع) گم شدند و حضرت زینب (س) آنان را زیر بوته خاری در آغوش هم، بیجان یافت .
۴. شهادت کودکان: برخی از کودکان در حمله به خیمهها با شمشیر زده شدند و حضرت زینب (س) به سرشماری و جمعآوری آنان پرداخت .
۵. سیلی و تازیانه: حضرت زینب (س) با سپر قرار دادن خویش، از کودکان محافظت میکرد و پیکرش از ضرب تازیانه سیاه شده بود .
شب شام غریبان، روایتگر اوج غربت و مظلومیت خاندان رسول خدا (ص) است. در این شب، پس از شهادت امام حسین (ع)، حضرت زینب (س) با رهبری کاروان اسیران و پاسداری از کودکان و زنان، حماسهای بینظیر آفرید. سوزاندن خیمهها، غارت اموال، گمشدن کودکان و کبودی پیکر زینب (س) از ضرب تازیانه، گوشههایی از مصائب این شب جانسوز است که در مراسم عزاداری با روضهخوانی و مرثیهسرایی، زنده نگه داشته میشود.
۱. چرا به شب یازدهم محرم، «شام غریبان» گفته میشود؟
زیرا در این شب، حضرت زینب (س) و کاروان اسیران اهل بیت (ع) پس از شهادت امام حسین (ع)، با خیمههای سوخته و آوارگی در بیابان، در نهایت غربت و تنهایی رها شدند .
۲. مهمترین رویداد شب شام غریبان چیست؟
سوزاندن خیمهها توسط سپاه دشمن، غارت اموال و سرگردانی کودکان در بیابان، و نقش رهبری و پاسداری حضرت زینب (س) از کاروان اسیران، از مهمترین رویدادهای این شب است .
۳. در شب شام غریبان چه بر سر کودکان اهل بیت (ع) آمد؟
برخی از کودکان در حمله به خیمهها با شمشیر زده شدند. همچنین دو کودک گم شدند که حضرت زینب (س) آنان را زیر بوته خاری در آغوش هم، بیجان یافت .
۴. حضرت زینب (س) در شب شام غریبان چه کرد؟
ایشان به جمعآوری کودکان گمشده، پرستاری از بیماران، پاسداری از زنان و کودکان در برابر تازیانه و شلاق دشمنان، و رهبری کاروان اسیران پرداخت .
۵. آیا در شب شام غریبان خیمهها به آتش کشیده شدند؟
بله، دشمنان پس از غارت خیمهها، آنها را به آتش کشیدند و زنان و کودکان را در بیابان بیپناه رها کردند .
۶. آیا حضرت زینب (س) در شب شام غریبان مورد ضرب و جرح قرار گرفت؟
بله، ایشان با سپر قرار دادن خویش، از کودکان در برابر تازیانهها محافظت میکرد و به فرموده خودشان، پیکرشان بر اثر ضرب تازیانهها سیاه شده بود .
پایان/*
اندیشه قرن را در ایتا، روبیکا، پیام رسان بله و تلگرام دنبال کنید.
