• نمره و عملکرد واقعی افراد تأثیر بیشتری بر رضایت، احساسات و اعتمادبه‌نفس آن‌ها دارد تا رتبه و جایگاهشان نسبت به دیگران.
• دانستن نمره کسب‌شده معمولاً مهم‌تر از اطلاع از رتبه یا صدک عملکرد است.
• رتبه‌بندی‌ها تأثیر کمتری بر ارزیابی فرد از خود دارند.
• متخصصان آموزش و مدیران بهتر است هنگام ارائه بازخورد، ابتدا بر عملکرد واقعی تأکید کنند و سپس به مقایسه‌ها بپردازند.

فرض کنید برگه امتحان خود را دریافت کرده‌اید و روی آن دو عدد درج شده است: نمره شما و جایگاهتان در میان سایر دانش‌آموزان. یا در محل کار، علاوه بر امتیاز عملکرد، به شما گفته می‌شود که نسبت به همکارانتان در چه رتبه‌ای قرار دارید.

به نظر شما کدام‌یک بیشتر بر احساس رضایت، اعتمادبه‌نفس و انتظارات آینده شما تأثیر می‌گذارد؟

بسیاری از افراد تصور می‌کنند رتبه و مقایسه با دیگران اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا در دنیای امروز با انواع رتبه‌بندی‌ها، جدول‌های امتیازات و برچسب‌هایی مانند «بالاتر از میانگین» روبه‌رو هستیم. اما پژوهش‌های جدید نتیجه متفاوتی را نشان می‌دهند: عملکرد واقعی و نمره مطلق افراد تأثیر بسیار بیشتری بر احساس رضایت، هیجانات و ارزیابی آینده آن‌ها دارد تا رتبه‌ای که در مقایسه با دیگران کسب می‌کنند.

این مقاله را «چین ژائو» (Qin Zhao)، استاد روان‌شناسی دانشگاه وسترن کنتاکی آمریکا، منتشر کرده است.

تفاوت بازخورد مطلق و بازخورد نسبی چیست؟

در روان‌شناسی آموزشی، دو نوع بازخورد عملکردی وجود دارد:

بازخورد مطلق

این نوع بازخورد نشان می‌دهد فرد تا چه اندازه به یک معیار مشخص دست یافته است؛ برای مثال:

• ۸ پاسخ صحیح از ۱۲ سؤال
• امتیاز ۴ از ۵
• نمره ۱۸ از ۲۰

بازخورد نسبی

در این حالت عملکرد فرد با دیگران مقایسه می‌شود؛ مانند:

• قرار گرفتن در صدک هفتادم
• رتبه پنجم کلاس
• عملکرد بالاتر از میانگین گروه

در زندگی روزمره معمولاً هر دو نوع بازخورد را دریافت می‌کنیم. اما سؤال اصلی این است که کدام‌یک در شکل‌گیری احساسات و قضاوت ما درباره خودمان نقش پررنگ‌تری دارد؟

نتایج پژوهش چه می‌گویند؟

ژائو در مجموعه‌ای از آزمایش‌ها که نتایج آن در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، از دانشجویان خواست تعدادی مسئله ریاضی را حل کنند. سپس به‌صورت تصادفی ترکیب‌های مختلفی از نمرات بالا و پایین و همچنین رتبه‌های بالا و پایین به آن‌ها اعلام شد.

برای مثال:

• نمره بالا: ۸ از ۱۲
• نمره پایین: ۴ از ۱۲
• رتبه بالا: بهتر از ۷۰ درصد افراد
• رتبه پایین: بهتر از ۳۰ درصد افراد

نتایج نشان داد:

• نمره واقعی افراد تأثیر مستقیمی بر میزان رضایت آن‌ها از عملکردشان داشت.
• نمرات بالاتر با احساسات مثبت بیشتر و احساسات منفی کمتر همراه بود.
• تأثیر رتبه و جایگاه نسبت به دیگران بسیار ضعیف‌تر بود و در برخی موارد اصلاً معنادار نبود.
• هنگام پیش‌بینی عملکرد آینده نیز افراد بیشتر به نمرات واقعی خود توجه می‌کردند تا رتبه‌های نسبی.

به بیان ساده، دانستن اینکه نمره شما ۸ بوده است، بسیار بیشتر از این موضوع اهمیت دارد که بدانید از ۷۰ درصد افراد بهتر عمل کرده‌اید.

آیا در محیط‌های رقابتی رتبه مهم‌تر می‌شود؟

ممکن است تصور کنیم در شرایطی که پاداش‌ها بر اساس رقابت و رتبه تعیین می‌شوند، جایگاه فرد اهمیت بیشتری پیدا کند.

برای بررسی این موضوع، ژائو در سال ۲۰۲۳ آزمایش دیگری انجام داد. در این پژوهش، گروهی از دانشجویان تشویق شدند تا صرفاً روی کسب نمره بالاتر تمرکز کنند و گروه دیگر برای کسب رتبه بهتر نسبت به سایر شرکت‌کنندگان تلاش می‌کردند.

با وجود این تفاوت، نتایج همچنان مشابه بود:

• نمرات واقعی همچنان بیشترین تأثیر را بر رضایت، احساسات مثبت و حتی احساس تعلق افراد داشت.
• رتبه‌بندی‌ها فقط در برخی شرایط خاص و رقابتی تأثیرگذار بودند.
• اثر رتبه‌ها به‌مراتب کمتر از اثر نمرات واقعی بود.

چرا نمره واقعی مهم‌تر از رتبه است؟

برای پاسخ به این سؤال باید به نظریه مشهور «مقایسه اجتماعی» لئون فستینگر، روان‌شناس برجسته آمریکایی، بازگردیم.

فستینگر در سال ۱۹۵۴ مطرح کرد که انسان‌ها برای ارزیابی خود به معیارهای عینی و واقعی نیاز دارند و تنها زمانی به مقایسه با دیگران روی می‌آورند که چنین معیارهایی در دسترس نباشد.

مزیت نمره واقعی

نمره واقعی:

• بر اساس معیارهای ثابت محاسبه می‌شود.
• مستقل از عملکرد دیگران است.
• امکان پیگیری پیشرفت فرد را در طول زمان فراهم می‌کند.
• تصویر دقیق‌تری از توانایی‌ها ارائه می‌دهد.

برای مثال، نمره ۸۵ از ۱۰۰ همیشه همان ۸۵ باقی می‌ماند.

مشکل رتبه‌بندی

اما رتبه کاملاً وابسته به گروه مقایسه است.

برای مثال:

ممکن است نمره ۷۵ از ۱۰۰ در یک کلاس ضعیف، بهترین نمره باشد؛ اما همین نمره در یک کلاس ممتاز، پایین‌تر از میانگین قرار گیرد.

بنابراین رتبه همیشه تصویر دقیقی از توانایی واقعی فرد ارائه نمی‌کند.

توصیه‌های کاربردی برای معلمان، مدیران و مربیان

پژوهشگران معتقدند نتایج این مطالعات می‌تواند در آموزش، مدیریت منابع انسانی و مربیگری کاربردهای مهمی داشته باشد.

۱. ابتدا نمره را اعلام کنید

هنگام ارائه بازخورد، ابتدا عملکرد واقعی فرد را توضیح دهید و سپس به رتبه یا مقایسه‌ها بپردازید.

۲. رتبه‌ها را در بستر مناسب تفسیر کنید

اگر از رتبه‌بندی استفاده می‌کنید، حتماً گروه مرجع را مشخص کنید.

برای مثال:

• رتبه پنجم از میان ۱۰ نفر
• رتبه پنجم از میان ۱۰۰ نفر

این دو رتبه معنای کاملاً متفاوتی دارند.

۳. بر رشد فردی تأکید کنید

به جای تمرکز صرف بر رقابت با دیگران، افراد را تشویق کنید عملکرد فعلی خود را با گذشته خود مقایسه کنند و برای پیشرفت شخصی تلاش کنند.

جمع‌بندی

در دنیایی که مدام افراد را با رتبه‌ها، جدول‌ها و مقایسه‌های اجتماعی احاطه کرده است، پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد آنچه بیش از همه بر احساس رضایت، اعتمادبه‌نفس و موفقیت آینده تأثیر می‌گذارد، عملکرد واقعی و دستاوردهای شخصی افراد است، نه جایگاه آن‌ها در مقایسه با دیگران.

به همین دلیل، چه در مدرسه، چه در دانشگاه و چه در محیط کار، بهتر است به جای تمرکز وسواس‌گونه بر رتبه‌ها، توجه خود را بر پیشرفت واقعی، مهارت‌آموزی و بهبود عملکرد معطوف کنیم؛ زیرا در نهایت، نمره شما از رتبه‌تان مهم‌تر است.