ج) قرائت قرآن کریم:
قرائت قرآن کریم از اعمال اعتکاف، می باشد. درباره اهمیت تلاوت قرآن مجید پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) می گویند:”ای سلمان:هنگامی که مؤمن قرآن تلاوت می کند، خداوند درهای رحمت را به سوی او می گشاید …»
قرآن از عظمت خود خبر می دهد:”لَو اَنزَلنا هذا القُرآنَ عَلی جَبَلٍ لَرَأیتَهُ خاشِعاً مُتِصَدِعاً مِن خَشیهِ الله؛ اگر قرآن را بر کوه نازل می کردیم یقیناً آن را فروتن و از هم پاشیده از بیم خدا می دیدی. (حشر:۲۱)”
در اعمال ام داوود در ایام البیض، خواندن سوره و آیات مخصوصی از قرآن مانند صد مرتبه حمد و توحید، ده مرتبه آیهالکرسی، قرائت سوره های انعام، بنی اسرائیل، کهف، لقمان، یس، صافات، فصلت، شورا، دخان، فتح، واقعه، ملک، قلم و انشقاق تا آخر قرآن آورده شده است.
د ) توبه و استغفار:
اعتکاف فرصت مناسبی برای توبه و استغفاراست . قرآن کریم می گوید:
“یا اَیهّا الذّینَ آمَنُوا تُوبوُا اِلَی اللهِ توبَهً نَصوحاً؛ ای کسانی که ایمان آورده اید به سوی خدا توبه کنید، توبه ایی که بعد از آن به گناه باز نگردید (تحریم۸).” “غافِرُ الذَنبِ وَ قابِلُ التَوبِ شَدیدُ العِقاب. (مؤمن:۳) خداوند بخشاینده گناه و پذیرنده توبه و کیفر دهنده ای سخت است.”
پیامبر خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) در این خصوص می فرماید:
“ای مردم پیش از مردن توبه کنید و به سوی خدا بازگشت نمایید چنان بازگشتی که دیگر به سوی گناه برنگردید و پیشی بگیرید به اعمال صالح و اصلاح کنید بین خود و خدای خود را، تا سعادتمند شوید”.
نکاتی درباره توبه :
تکرار لفظ استغفر الله، بدون در نظر گرفتن مراتب دیگر، توبه واقعی نیست و حقیقت توبه چهار چیز است:
ندامت قلبی
بیان ندامت به وسیله اذکاری که در خصوص استغفار آمده است
ترک گناهان
تصمیم بر ترک گناه در آینده
توبه با توجه به نوع گناه مختلف است:
اگر گناه در مورد حقوق الله باشد و در کنار او چیزی مثل نماز و روزه و ضایع نشده باشد. پشیمانی و بازگشت و توبه کافی است.
اگر در کنار گناه، نماز و روزه ضایع شود باید توبه کرد و به جبران این کارها پرداخت.
اگر حقوق دیگران ضایع شده باشد ، به همراه ندامت باید رضایت صاحب حق را جلب کند.
آداب توبه:
برای فردی که می خواهد موفق به توبه واقعی شود آدابی است مانند:
توبه در هنگام سحر
خواندن دعای ندبه
غسل
نماز توبه
روزه گرفتن
تکرار لفظ استغفار؛ و …
احکام مسجد
رعایت احکام مسجد بر معتکف لازم است:
معتکف لازم است که از انجام هرگونه عملی که احتمال بی احترامی به مسجد در آن می رود خودداری نماید و رعایت آداب و احترام آن را بنماید.
مستحب است با وضو به مسجد داخل شود.
فرد معتکف به خاطر طولانی شدن اقامتش در مسجد نباید آنجا را همانند خانه خود تصور کند و با لباسهایی نامناسب و وضعیتی آشفته در برابر دیگر معتکفان، حاضر شود.
معتکفان باید در طول ایام اعتکاف ، مراعات نظافت و پاکیزگی مسجد را نمایند. از احکام مسجد حرمت نجس کردن زمین، دیوار و سقف، بام و داخل مسجد و وجوب تطهیر نجاست از مسجد است.
هتک حرمت آن از گناهان کبیره است پس معتکف باید هر کاری که در نظر عوف و عموم مردم، بی احترامی به مسجد شمرده می شود را ترک کند.
معتکف نباید در مسجد از کسب و کار و معامله و مادیات صحبت کند.
از دیگر احکام مسجد، حرمت تخریب مسجد و وسایل مربوط به مسجد همچنین حرمت خروج وسایل مسجد می باشد.
ورود به مسجدالحرام و مسجدالنبی بر جنب و حائض و نفساء حرام است.
شرایط اعتکاف کننده چگونه باید باشد ؟
معتکف باید عاقل باشد و اعتکاف دیوانه صحیح نیست.
اعتکاف کننده باید مومن باشد ، اعتکاف غیر مؤمن صحیح نیست.
ریا و خودنمایی، اعتکاف را باطل میکند پس اعتکاف فقط باید برای رضای خدا باشد.
معتکف باید در ایام اعتکاف روزه بگیرد بنابراین اعتکاف کسانی که نمی توانند روزه بگیرند ، صحیح نیست.
معتکف برای رفتن به اعتکاف اگر لازم است باید اجازه بگیرد مثلا فرزند از والدین
آنچه بر معتکف حرام است:
استفاده از عطریات و گیاهان خوشبو
جدال در امور دینی و دنیوی
هرگونه استفاده شهوانی از جنس مخالف نظیر لمس، بوسه و آمیزش
استمنا؛ حتی اگر با نگاه به همسرش زمینه جنابت خود را فراهم کند.
وسایل مورد نیاز اعتکاف
ساک کوچک
در انتخاب کیف مخصوص اعتکاف دقت کنید. نباید آنقدر بزرگ باشد که در مسجد جای یک نفر را اشغال کند، نباید هم آنقدر کوچک باشد که با ۲ تا لباس پر شود. بهترین کار در این مواقع برداشتن ۲ ساک کوچک است. یکی برای لباس و سجاده، دیگری هم برای لوازم متفرقهای که در ادامه میخوانید.
نکته ضروری: میتوانید از ساک لباستان بعنوان بالش هم استفاده کنید.
قلمرو
اگر این یکی را فاکتور بگیرید، سرتان کلاه رفته بدجور! همان ساعت اولی که وارد مسجد میشوید باید محل نشستن خودتان را تعیین کنید. اگر فکر میکنید بدون زیرانداز جای خوبی انتخاب میکنید و هیچکس چپ نگاهش نمیکند، سخت در اشتباهید. وقتی یک تک پا رفتید دستشویی و برگشتید، خواهید دید چطور چند نفر دراز به دراز سر جای شما خوابیدهاند! آن وقت دیگر هیچ مدرکی برای اثبات اینکه جای شما آنجا بوده است ندارید، پس زیرانداز را فراموش نکنید.
مهر و تسبیح
همیشه یکسری وسایل مانند مهر و تسبیح و سجاده در مساجد پیدا میشوند. اما اگر اینها را با خودتان ببرید ۲ فایده دارد: ۱ـاز اعتکاف یادگاریهای خوبی میشوند. ۲ـ ممکن است مسجد شلوغ شود و این وسایل را روی هوا بزنند. باور کنید بارتان راسنگین نمیکند. همه این موارد روی هم ۲۰۰ گرم هم نمیشود!
قرآن و مفاتیح
یک قرآن و مفاتیح کوچک با خودتان ببرید. لطفاً جوگیر نشوید و به قرآن خطی مادربزرگتان هم کاری نداشته باشید. قرآن بزرگ تا دلتان بخواهد در مساجد هست و طالب ندارند. هر کس این قرآن و مفاتیحها را چند دقیقه دست بگیرد از نفس میافتد. یک قرآن و مفاتیح سبک خیلی به کارتان میآید. نکته ضروری: شما «کلیات مفاتیحالجنان» را با خود ببرید. بیشتر دعاهای اعتکاف در کلیات آمده است.
دمپایی
هیچچیز به اندازه این مورد در اعتکاف دوستداشتنی نیست. حالا گفتهاند معتکف نباید از مسجد خارج شود اما این حرف دلیل نمیشود که شما با خودتان دمپایی نبرید.
برای دستشویی رفتن حتماً به این کوچولوی دوستداشتنی نیاز خواهید داشت. فقط یادتان باشد یک کیسه مناسب هم با خودتان ببرید تا مجبور نشوید دمپایی نازنین را جلو در شبستان، کنار صدها لنگه دیگر رها کنید. البته بیشتر مساجد محل ما به صندوقهای مخصوص قرار دادن کفش مجهز شدهاند اما شما باز هم احتیاط را از دست ندهید.
خوراکی(کنسرو و…)
بعضی از مساجد روز اول سحری نمیدهند. به همین دلیل شما باید چند کنسرو و البته در بازکن با خودتان ببرید. در این صورت اگر لازم شود میتوانید سحری بخورید، اگر هم نه، اتفاقی نمیافتد! راستی! مقداری آبلیمو و کمی نان هم با خودتان ببرید. آبلیمو برای جلوگیری از مسمومیت و گرمازدگی. نان هم برای آنکه ممکن است غذای مسجد کفاف معده مبارک شما را ندهد!
شارژ
اگر توانستید ۳ روزی بیخیال موبایل شوید، که بسیار هم عالی است. مطمئن باشید اگر موبایل همراهتان باشد SMS و بولوتوث مجال هیچ کاری را به شما نمیدهند. ولی اگر باز هم اصرار دارید، حرفی نیست. فقظ شارژر یادتان نرود!
داروی دمدستی
از آنجا که پزشکی در خون ما ایرانیهاست، میتوانید یکسری داروی دمدستی با خودتان ببرید. اگر به کارتان نیاید، حتماً اطرافیانتان استفاده کنید. قرص سردرد و دل درد و ….
چراغ قوه و چشمبند
برق مسجد که ۲۴ ساعته روشن نیست. بالاخره مردم خواب هم دارند. اما از آنجایی که ممکن است برنامه خواب شما در این ۳ روز حسابی به هم بریزد، حتماً چراغ قوه و چشمبند با خودتان ببرید. بالاخره یک موقع مردم بیدارند و شما خوابتان میآید، یک موقع هم برعکس. باید فکر همه چیز را کرد.
قهوهخانه همراه
این مورد فقط مخصوص عشق چاییهاست. همانها که اگر ۲ ساعت چایشان به تأخیر بیفتد، سردرد میگیرند. یک فلاسک چای همراه یک کیسه کوچک قند باید همراه این افراد باشد. فلاسکتان را به خادمان مسجد دهید تا پر کنند. آن وقت تا موقع سحر هم خیال خودتان از چایی راحت است، هم اطرافیان!
وسایل شخصی از قبیل حوله، شانه، مسواک و …
حوله، شانه، مسواک و … هم که گفتن ندارد. همه میدانند این وسایل را باید در سفرهای بلند و کوتاه برد. زحمت بکشید و مقداری نمک هم با خودتان ببرید. نه برای آنکه آنجا دائماً نمک بریزید! در اعتکاف از خمیردندانهای معطر نمیتوان استفاده کرد. نمک بهترین گزینه برای جانشینی خمیردندان است.
مکان یابی در اعتکاف
خدا را شکر امسال همه مساجدی که در منطقه ما اعتکاف برگزار میکنند، امکانات مناسبی دارند. با این حال وقتی وارد مسجد میشوید و میخواهید مکان مستقر شدنتان را انتخاب کنید باید چند نکته را در نظر بگیرید:
۱ـ کنار بلندگوهای مسجد ننشینید. آرزوی یک خواب راحت برایتان میماند.
۲ـ کنار دیوار بنشینید تا تکیهگاه داشته باشید.
۳ـ اگر موبایل و رادیو دارید، حتماً به پریز برق نزدیک باشید.(۳ راهی برق هم با خودتان ببرید.)
۴ـ کنار ورودی شبستان ننشینید. مطمئن باشید هر روز چند نفر پای مبارک را لگد خواهند کرد.
شرایط اعتکاف
برای صحیح بودن اعتکاف چند چیز شرط است:
اول: عقل، بنا بر این اعتکاف از شخص دیوانه ـ اگرچه دیوانۀ ادواری در زمان دیوانگی و از شخص مست و مانند او از کسانی که فاقد عقل می باشند، صحیح نیست.
دوم: نیّت، و در آن بعد از معیّن کردن اعتکاف علاوه بر قصد قربت و اخلاص، چیزی معتبر نیست. و قصد وجه؛ یعنی، قصد وجوب یا استحباب، مانند سایر عبادات، لازم نیست (و رعایت قصد وجه به این صورت است) که در اعتکاف واجب قصد وجوب کند و در اعتکاف مستحب قصد استحباب نماید، اگرچه سومین روز در اعتکاف مستحبی واجب می شود و بهتر است که از آغاز نیّت، ملاحظۀ وجوب روز سوم را بکند بلکه در روز سوم نیّتش را (به قصد وجوب) تجدید نماید. و وقت نیّت در آغاز اعتکاف، اول طلوع فجر روز اول است؛ یعنی، تأخیرش از آن جایز نیست، ولی جایز است که در اول شب یا در بین شب، اعتکاف را شروع کند و از همان زمان شروع نیّت اعتکاف می کند، بلکه احتیاط (مستحب) آن است که شب اول را نیز در اعتکاف داخل کند و از اول شب نیّت کند.
سوم: روزه گرفتن، پس اعتکاف بدون روزه صحیح نیست و لازم نیست که روزه برای اعتکاف باشد، بلکه روزۀ غیر اعتکاف هم کفایت می کند، چه واجب باشد، چه مستحب، خواه برای خودش انجام دهد و خواه از دیگری به عهده گرفته باشد، بدون این که فرقی بین اقسام اعتکاف و انواع روزه باشد، حتی صحیح است اعتکافی را که نذر کرده یا برای انجام آن اجیر شده است در ماه رمضان انجام دهد، اگر قرینه ای که آن را منصرف به غیر ماه غسل (جنابت) کردن در مسجد الحرام و مسجد النبی صلی الله علیه و آله وسلمجایز نیست و بر او واجب است تیمّم کند و برای غسل کردن از مسجد خارج شود. و در سایر مساجد هم اگر لازمۀ غسل کردن توقف یا آلوده کردن مسجد باشد جایز نیست، وگرنه جایز است، بلکه (در این صورت) غسل کردن در مسجد احوط است، اگرچه بیرون رفتن برای غسل جایز است.
چند مسئله در مورد شرایط اعتکاف
مسأله ۱ ـ برای صحیح بودن اعتکاف، بلوغ شرط نیست و بنابر اقوی از بچۀ ممیّز هم صحیح است.
مسأله ۲ ـ عدول کردن از اعتکافی به اعتکاف دیگر جایز نیست، اگرچه در وجوب واستحباب یکسان باشند. همچنان که عدول کردن از نیابت شخصی به نیابت شخص دیگر جایز نیست و نیز عدول کردن از نیابت دیگری به اعتکاف برای خود و برعکس جایز نیست.
مسأله ۳ ـ در دو روز اول اعتکاف مستحبی می تواند از اعتکاف دست بکشد، ولی بعد از تمام شدن دو روز اول، روز سوم واجب است، بلکه بعد از هر دو روز اعتکاف، سومین روز آن ـ بنابر اقوی در سومین روز اول و سومین روز دوم یعنی روز ششم، و بنابر احتیاط (واجب) در بقیه سومین روزها (مانند روز نهم و دوازدهم) ـ واجب می شود. و اما اعتکافی را که نذر کرده است، اگر معیّن باشد، قطع آن مطلقا (حتی روز اول و دوم) جایز نیست وگرنه در حکم اعتکاف مستحبی است.
مسأله ۴ ـ باید روزهای اعتکاف متصل باشد و چنان که قبلاً گفته شد، دو شب وسط در اعتکاف داخل است، پس اگر اعتکاف سه روز جدا از هم و یا بدون شب های وسط آن را نذر کند نذرش باطل است، اگر مقصودش اعتکاف شرعی باشد، و همچنین است اگر یک روز یا دو روز را به شرط آن که زیادتر نشود، نذر کند (نذرش باطل است). البته اگر مقیّد نکند که زیادتر از یک یا دو روز نباشد صحیح است و باید یک روز یا دو روز را بر آنچه نذر کرده بیفزاید.
مسأله ۵ ـ اگر اعتکاف یک ماه را نذر کند ما بین هلال ماه اول تا هلال ماه دوم (در ادای نذرش) مجزی است، اگرچه ناقص (بیست و نه روز) باشد، لکن در این صورت بنابر احتیاط (واجب) یک روز به آن ضمیمه می کند.
مسأله ۶ ـ یک اعتکاف باید در یک مسجد انجام گیرد، بنا بر این انجام آن در دو مسجد جایز نیست، اگرچه به هم متّصل باشند، مگر آن که یک مسجد حساب شوند. و اگر تمام کردن آن در محلی که نیّت اعتکاف کرده، به خاطر ترس یا خراب شدن مسجد و مانند آن ممکن نباشد، اعتکاف باطل می شود و تمام کردن آن در مسجد جامع دیگری برای او مجزی نیست.
مسأله ۷ ـ پشت بام ها و سرداب ها و محراب های مساجد جزء مساجد است و مادامی که نداند آن ها جزء مسجد نیستند، در حکم مسجد می باشند، برخلاف چیزهایی که بر مسجد افزوده می شود، مثل راهرو و دهلیز که این چیزها تا وقتی که نداند جزء مسجد است از مسجد حساب نمی شود و از آن جمله است، دو بقعۀ مسلم بن عقیل علیه السلام و هانی رحمه الله که ظاهراً خارج از مسجد کوفه است.
مسأله ۸ ـ اگر جای مخصوصی را از مسجد برای اعتکاف معیّن کند متعیّن نمی شود. (و لازم نیست همان جا اعتکاف کند) و قصدش لغو است، حتی در جایی که پشت بام را معیّن کند، نه قسمت پایین را، یا برعکس آن، بلکه معیّن کردن جای مخصوصی از مسجد در بعضی موارد باعث اشکال در صحت اعتکاف می شود.
مسأله ۹ ـ از موارد ضرورت که بیرون رفتن از مسجد را مباح می کند، اقامۀ شهادت و عیادت مریض است، اگر ارتباطش با مریض به حدّی باشد که عیادتش جزء اموری که ضرورت عرفی دارند به حساب آید. و همچنین است تشییع جنازه و بدرقه و استقبال مسافر و مانند آن اگرچه هیچ یک از آن ها بر او تعیّن نداشته باشد. و میزان کلّی این موارد هر چیزی است که عقلاً یا شرعاً و یا عرفاً بیرون رفتن از مسجد برای آن لازم باشد، چه از کارهای واجب باشد و چه از کارهای مستحب، چه مربوط به امور دنیا و چه آخرت، چه ترک آن زیانی داشته باشد و چه نداشته باشد، البته احتیاط (واجب) آن است که مراعات کند تا نزدیک ترین راه را انتخاب کند و به مقدار ضرورت و نیاز اکتفا نماید و (وقتی از مسجد بیرون رفت) در صورت امکان نباید در سایه بنشیند و احتیاط (واجب) آن است که اصلاً ننشیند مگر این که ناچار باشد، بلکه احتیاط (مستحب) آن است که در سایه راه نرود، اگرچه بنابر اقوی جایز است، اما حضور در نماز جماعت جز در مکۀ معظّمه محل اشکال است.

مسأله ۱۰ ـ اگر درمسجد جنب شود و غسل کردن در آن جا بدون توقف یا آلوده کردن مسجد ممکن نباشد، باید بیرون رود ـ و حکم مسجد الحرام و مسجد النبی صلی الله علیه و آله وسلم قبلاً گذشت ـ و اگر برای غسل بیرون نرود، اعتکافش باطل است، زیرا توقف جنب در مسجد حرام است.
مسأله ۱۱ ـ اگر کسی را که قبل از او در مسجد اعتکاف کرده کنار زند و خود در جای او (برای اعتکاف) بنشیند بعید نیست اعتکافش باطل نباشد. و همچنین است اگر بر فرش غصبی بنشیند، چنان که اگر نداند غصبی است یا فراموش کند بدون اشکال اعتکافش صحیح است. و اگر مسجد با خاک یا آجر غصبی فرش شده باشد، اگر پرهیز از آن ممکن باشد، واجب است پرهیز نماید و اگر معصیت کرده و پرهیز نکند، صحت اعتکاف بعید نیست ولی اگر پرهیز ممکن نباشد، احتیاط به اعتکاف نکردن ترک نشود.
مسأله ۱۲ ـ اگر بیرون ماندن از مسجد در موارد ضرورت، به قدری طول بکشد که صورت اعتکاف محو شود، اعتکاف باطل می شود.
مسأله ۱۳ ـ شخصی که اعتکاف می کند، می تواند هنگام نیّت کردن شرط کند که اگر برای او عذری پیش آید، حتی در روز سوم بتواند دست از اعتکاف بردارد، اگرچه عذر او عرفی باشد ـ مانند آن که همسرش از سفر برگردد ـ و به کارهای ضروری که باعث مباح شدن کارهای ممنوع می شود اختصاص ندارد، بلکه بستگی به شرط دارد که اگر به طور عموم هر عذری را شرط کند در تمام موارد می تواند بیرون رود و اگر عذر خاصی را شرط کند در خصوص همان مورد می تواند بیرون برود. اما شرط دست برداشتن از اعتکاف بدون هیچ پیشامدی محل اشکال، بلکه ممنوع است. وکسی که اعتکاف را نذر می کند می تواند در صیغۀ نذر خود شرط کند که اگر چیزی پیش آید دست از اعتکاف نذری بردارد به این صورت که بگوید: برای خدا بر من است که اعتکاف نمایم به شرط آن که اگر فلان چیز مثلاً پیش آمد، بتوانم دست از اعتکاف بردارم، پس می تواند (وقتی آن عذر پیدا شد) دست از اعتکاف بردارد، و دست برداشتن از اعتکاف گناه ندارد و مخالفت با نذر نیست و قضا هم ندارد. و احتیاط ترک نشود به این که این شرط را در حال شروع اعتکاف هم تکرار کند. و اگر این شرط را قبل از نیّت اعتکاف یا بعد از آن ذکر کند، اعتبار ندارد و اگر این شرط را در وقت نیّت شرط کند و بعد از آن، شرط را ساقط کند، ظاهر آن است که ساقط نمی شود.
محرمات اعتکاف
محرمات اعتکاف را بیان فرمایید؟
شش چیز بر معتکف حرام است: ۱.آمیزش با همسر. ۲.استمنا بنابر احتیاط واجب. ۳.بوى خوش. ۴ و ۵. خرید و فروش. ۶.ممارات و مجادله.