منبع: Sammy-Sander/Pixabay

این پست قسمت اول از یک مجموعه دو قسمتی است.

آیا دولت ایالات متحده فرود ماه را در یک استودیوی هالیوود جعلی ساخته است؟ آیا همه‌گیری COVID-19 فقط یک حقه و ترفند برای اهداف پلید برخی از گروه‌های مخفی بود؟ تئوری‌های توطئه‌ای مانند این در طول سال‌ها بیداد کرده‌اند. دانشمندان برای درک ویژگی‌های آن‌ها، اینکه چرا مردم آن‌ها را قانع‌کننده می‌دانند و چگونه می‌توانند به جامعه آسیب برسانند، بررسی‌های قابل‌توجهی را در جهت خود انجام داده‌اند.

اما چرا مردم در وهله اول تئوری توطئه را منتشر می کنند؟ در حالی که محققان بسیاری از ابعاد این پدیده گیج کننده را بررسی کرده اند، تلاش نسبتاً کمی برای درک آنچه باعث می شود مردم بخواهند آنها را با دیگران به اشتراک بگذارند، انجام شده است. به طور مشابه، تنها مقدار کمی از تحقیقات انجام شده است که نشان می دهد این توزیع کنندگان توطئه در واقع از به اشتراک گذاری این ادعاها نیز چه چیزی به دست می آورند.

در مقاله اخیر منتشر شده در مجله روانشناسی اجتماعی بریتانیا، گروهی از محققان اقداماتی را برای روشن کردن این موضوعات مهم انجام داده اند (Cao, Van Prooijen, & Van Vugt, 2025). برای برخی افراد، اصطلاح «نظریه‌پرداز توطئه» می‌تواند بار معنایی منفی داشته باشد (لانتین و همکاران، 2018). ممکن است تصاویری از طردشدگان اجتماعی ورزشکار ساده لوح و کلاه حلبی را به ذهن بیاورد. با این حال، بسیاری از افراد دیگر، از جمله «سیاستمداران، تأثیرگذاران آنلاین و طرفداران ضد واکسیناسیون»، تئوری‌های توطئه را به طور مکرر و با تأثیرات زیادی بر روی مخاطبان خود به کار گرفته‌اند (Cao, van Prooijen, & van Vugt, 2025: 2). نمونه هایی از این دست نشان می دهد که افراد واقعاً می توانند از انتشار این ادعاهای عجیب و غریب سود ببرند. البته این می تواند ارتباط مستقیمی با این موضوع را نشان دهد که چرا آنها اصلاً آنها را انتخاب می کنند.

تکامل توزیع کنندگان توطئه

برای درک اینکه مردم چگونه ممکن است از گسترش تئوری‌های توطئه سود ببرند، محققان از “فرضیه توطئه گرایی تطبیقی” استفاده کردند (ون پرویژن و ون وگت، 2018). این نشان می دهد که یک انگیزه ذاتی انسان برای گسترش ادعاهای تئوری توطئه وجود دارد. این تمایل در طول زمان به دلیل شیوع درگیری بین گروهی در طول تاریخ بشر تکامل یافته است.

مشکوک بودن به اعضای دیگر گروه ها و هوشیار بودن در برابر تهدیدات احتمالی از سوی آنها می تواند برای بقای یک گروه مفید باشد. این باعث می شود که آنها نسبت به تهدیدات واقعی واکنش بیشتری نشان دهند و کمتر توسط دشمن غافلگیر شوند. البته، خطرات مثبت کاذب را نیز افزایش می دهد: تشخیص تهدید در جایی که وجود ندارد. با این حال، هوشیاری بیش فعال نسبت به تمایل به از دست دادن علائم هشدار دهنده برای بقای گروه بسیار مشکل ساز خواهد بود. تئوری‌های توطئه این هوشیاری را فراهم می‌کنند، درک تهدید را تقویت می‌کنند و رفتارهای واکنشی را تشویق می‌کنند. آنها به بقای جوامع در موقعیت های درگیری به قیمت گروه های دیگر که کمتر مشکوک هستند، کمک می کنند.

در حالی که این دیدگاه ممکن است کاملاً فرضی به نظر برسد، تحقیقات قابل توجهی وجود دارد که الگوهایی را در دنیای واقعی نشان می دهد که ممکن است از آن پشتیبانی کند. به عنوان مثال، باورهای توطئه به ویژه در میان افرادی که مستعد درگیری بین گروهی هستند رایج است (سوامی، 2012). آنها با دیدگاه‌های غیرواقعی مثبت از درون گروه (دی زاوالا، 2011) و همچنین پیشداوری‌های منفی مضحک از گروه‌های بیرونی مرتبط هستند (Sternisko و همکاران، 2023). آنها در محیط های اجتماعی که با سطوح بالای تعارض مشخص می شود شکوفا می شوند (هبل-سلا و همکاران، 2022). آنها همچنین در میان گروه‌های اقلیت در جوامعی که با ظلم و تبعیض واقعی از سوی گروه‌های اکثریت مواجه هستند، شکوفا می‌شوند (ون پرویژن و همکاران، 2018).

در زمینه های اجتماعی، نظریه پردازان توطئه مشابه اعضای گروهی هستند که زنگ خطر را به صدا در می آورند. به دور از انگ انگ زدن به این دلیل، آنها در مقام مدافعان گروه می‌توانند از افزایش احترام و شهرت از سوی دیگر همتایان خود بهره ببرند. آنها حتی ممکن است به عنوان رهبران قوی تلقی شوند. نویسندگان با برون‌گیری از فرضیه توطئه‌گرایی تطبیقی، پیش‌بینی کردند که این تصورات به‌ویژه در مکان‌هایی که توسط شرایط رقابتی‌تر یا درگیری آشکار بین گروه‌ها تهدید می‌شوند، محتمل است.

اینها احتمالات جالبی هستند، اما آیا درست هستند؟ بخش دوم این مجموعه به بررسی یافته های تحقیق می پردازد.